Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminden Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarına kadar uzanan geniş bir zaman diliminde yaşayan Ahmet Refik Altınay; yazar, şair, Darülfünun tarih müderrisi ve emekli yüzbaşı kimlikleriyle Türk kültür hayatına damgasını vurmuştur. Kendisi çok yönlü bir aydındır. Tarih öğretimini gazete sütunlarına ve dergilere taşıyarak geniş toplumsal kesimlerin ilgisini çekmeyi başarmıştır. Bu özverili çabaları dolayısıyla toplum hafızasında "Tarihi sevdiren adam" sıfatıyla kalıcı bir yer edinmiştir. Araştırmaları ağırlıklı olarak Osmanlı üzerinedir. Büyük tarihçinin geride bıraktığı eserler, bugün dahi geçmişi anlamak isteyen okuyucular için rehber niteliğindedir. 10 Ekim 1937 tarihinde hayata gözlerini yuman Altınay, ömrünü tamamen tarihe adamış bir kalemdir. Halk arasında çok sevilmiştir.
Askeri Eğitimden Öğretmenliğe
İstanbul'un tarihi dokusunu barındıran Beşiktaş semtinde, Sultan Abdülaziz'in vekilharcı olan Ürgüplü Ahmed Ağa'nın oğlu olarak 1880 veya 1881 yılının Şubat ayında doğan Ahmet Refik, çocukluk yıllarından itibaren disiplinli bir eğitim süzgecinden geçmiştir. İlk öğrenimini Vişnezade Sıbyan Mektebi'nde tamamladı. Beşiktaş Askeri Rüştiyesi ve Kuleli Askeri İdadisi sıralarında orta öğrenimini başarıyla nihayete erdirmiştir. 1898 yılında Harp Okulu'ndan piyade sınıfı birincisi olarak mezuniyet diplomasını almıştır. Askeri kariyerine böylece parlak bir adım atmıştır. Küçük yaşta subay olması sebebiyle kıta hizmetine gþnderilmeyerek askeri eğitim kadrolarında görevlendirilmiştir. Teğmen rütbesiyle öğretmenliğe atandı. Toptaşı ve Soğukçeşme Askeri Rüştiyelerinde dört yıl boyunca coğrafya dersleri vererek tecrübe kazanmıştır. Genç subay, 1902 senesinde mezun olduğu Harp Okulu bünyesinde Fransüzca öğretmenliğine getirilmiştir. Gelişen kariyeri doğrultusunda 1908 yılında aynı okulda tarih dersleri vermeye başlamıştır.
Basın Dünyasında Bir Müverrih
Öğretmenlik yaparken edindiği tecrübeleri geniş halk kitlelerine tarih bilincini aşılamak amacıyla kullanan yazar, gazete ve mecmualarda yayımladığı sürükleyici araştırma dizileriyle tarihi akademik çevrelerin dışına taşımayı başarmıştır. Ahmet Refik Bey, öğretmenlik yaptığı yıllarda çeşitli dergi ve gazetelerde ilk edebi ürünlerini vermiştir. Yazmaya olan ilgisi genç yaşlarda başlamıştı. İlk dönem yazılarında genellikle İslam kahramanları ve dini savaşlar gibi temaları ön plana çıkarmıştır. II. Meşrutiyet öncesi dönemde İrtika, Malumat, Hazine-i Fünun ve Mecmua-i Ebuzziya gibi dergilerde yazmıştır. Bu dönemde makalelerini yayımladığı başlıca süreli yayın organları şunlardır:
- İrtika
- Malumat
- Hazine-i Fünun
- Mecmua-i Ebuzziya
Tercüman-ı Hakikat ve Millet gazetelerinde başyazarlık yaparak fikir dünyasını okuyucularla paylaşmıştır. Meşrutiyet'in ilan edilmesinin ardından İkdam, Peyam ve Millet gazetelerinde aktif yazı hayatına devam etmiştir. İkdam gazetesinde her gün yayımlanan tefrikaları, onun bir tarihçi olarak ün kazanmasında en büyük etkendir.
Tarih Encümeni ve Eserleri
1909 yılında tarihi araştırmalar yürütmek amacıyla kurulan resmi bir heyetle Fransa'ya giden Ahmet Refik Bey, orada tanıştığı önemli Fransüz tarihçilerin çalışma yöntemlerinden ve tarih yazım ekollerinden ciddi şekilde etkilenmiştir. Paris seyahatinde elde ettiği deneyimler, Osmanlı Hazine-i Evrakı'nı incelemesinde ona yol gösterici olmuştur. 1909 yılında Erkan-ı Harp Yayın Şubesinde görev alarak Askeri Mecmua'nın idaresini üstlenmiştir. Bu dergide Osmanlı askeri tarihine ve savaş sanatına dair çok yönlü makaleler yayımlamıştır. Aynı yıl içinde, o zamanki ismi Tarih-i Osmani Encümeni olan Türk Tarih Encümeni üyeliğine seçilmiştir. Encümen mecmuasında bilimsel çalışmalarını yayımlarken altı ciltten oluşan "Büyük Tarih-i Umumi" eserini basmıştır. İkdam gazetesinde tefrika ettiği "Geçmiş Asırlarda Osmanlı Hayatı" başlıklı diziyi daha sonra kitap haline getirmiştir. Balkan Savaşı'nın patlak vermesi üzerine 1912 yılında Askeri Sansür Müfettişliği gibi kritik bir vazifeyi üstlenen Ahmet Refik Bey, gözlerindeki rahatsızlığın ilerlemesi sebebiyle 1913 senesinde henüz yüzbaşı rütbesindeyken emekliye sevk edilmiştir. Emeklilikten sonra yazarlığa ağırlık verdi. Ordudan ayrıldıktan sonra tamamen sivil ve bağımsız bir çalışma hayatı benimsemiştir. I. Dünya Savaşı nedeniyle orduya yeniden çağrılana dek öğretmenlik ve basın faaliyetlerini aralıksız sürdürmüştür. Dünya Savaşı'nda tekrar orduya katıldı.