Türk tıp tarihinin en önemli hekimlerinden biri olan ve ülkemizde bakteriyoloji alanında devrim yaratan Ahmet Refik Güran, hem hekim hem de siyasetçi kimliğiyle Cumhuriyet'in ışıklı yolunu aydınlatan öncü şahsiyetlerden biridir. 1873 yılında İstanbul'da dünyaya gelen Güran'ın bilime ve vatana hizmetle dolu yaşam yolculuğu, henüz 12 yaşındayken yani 1885 yılında Beşiktaş Askeri Rüştiyesi'ni başarıyla tamamlayıp Askeri Tıbbiye'ye adım atmasıyla başladı. Buradaki eğitimini kararlılıkla sürdüren yetenekli genç, 1894 yılında Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'den mezuniyet belgesini alarak hekimlik kariyerine resmen ilk adımını attı. Uzmanlığını insan ve hayvan sağlığını tehdit eden salgın hastalıklarla mücadeleye adamış bir bakteriyolog olan başarılı doktor, tıbbi gelişmelere büyük katkı sağlayacak bir uzmanlık dalı olan hıfzıssıhha beşeri ve hayvani bakteriyoloji ile sâri hastalıklar üzerine yoğunlaştı. Hem ulusal hem de uluslararası alanda üstlendiği kritik görevlerle adını altın harflerle tarihe yazdıran Güran, 20 Şubat 1963 tarihinde doğduğu şehir olan İstanbul'da hayata gözlerini yumdu.
Laboratuvardan Cepheye Uzanan Seçkin Bir Akademik Kariyer
Genç bakteriyolog, tıp dünyasının küresel merkezi sayılan Pastör Enstitüsü bünyesinde önemli çalışmalara imza attı. Burada ünlü bilim insanı Prof. Dr. Maurice Nicolle'ün yakınında bulundu. Enstitü bünyesinde sırasıyla asistanlık yani yardımcılık, başyardımcılık ve nihayetinde enstitü şefliği makamlarına kadar yükseldi. Bu tecrübeler onun bilimsel bakış açısını olgunlaştırdı. Vatan görevi Dr. Güran'ı Kırşehir'e sürükledi. Kırşehir Redif Alayı Tabibi olarak ordunun sağlık ihtiyaçlarını karşıladı. Ayrıca Askerî Tıbbiye bünyesinde bakteriyoloji alanında dersler verdi. Yüksek Dişçilik ve Eczacılık Okullarında da yine bakteriyoloji ve hıfzıssıhha öğretmenliği görevlerini üstlendi. Savaş yıllarında vatan savunmasında aktif rol aldı. Çatalca Ordusu Sahra Sıhhiye Müfettişliği Hastanesi bünyesinde başhekimlik makamını yürüttı. Aynı süreçte kolordu bakteriyoloğu olarak da cephe gerisinde salgınlara karşı amansız bir mücadele verdi.
Yerli Aşı Üretiminde Çığır Açan Başarılar
Dr. Refik Güran, Türk tıp tarihinde özellikle yerli aşı ve serum üretimi denildiğinde akla gelen en büyük öncüdür. Takvimler 1904 yılını gösterdiğinde Bakteriyolojihane-i Baytarî Müdürlüğü görevine atandı. Bu kurumun yönetimini üstlendikten sonra çok büyük başarılara imza attı. Laboratuvarda gece gündüz çalışarak hayvancılığı ve insan sağlığını tehdit eden hastalıklara karşı koruyucu kalkanlar geliştirdi. Güran ve ekibinin bu dönemde ürettiği biyolojik ürünler ve aşılar şunlardır:
- Hayvan hastalıklarına karşı koruyucu etki sağlayan barbon aşısı ile şarbon aşısı
- Ölümcül şarbon vakalarında tedavi edici nitelikteki şarbon serumu
- Kanatlı hayvan yetiştiriciliğini koruyan tavuk kolerası aşısı
- Teşhis ve araştırma süreçlerinde kullanılan pratik kuru serum
- Bakteri kültür besiyerlerinde dışa bağımlılığı bitiren ve ülkemizde ilk kez üretilen Türk peptonu
Bu büyük başarılar, onun tıp tarihindeki yerini perçinledi.
Bakteriyolojihane-i Osmani Dönemi ve Türkiye'de İlk BCG Aşısı
Dr. Güran, 1911'de Bakteriyolojihane-i Osmani bünyesinde görevlendirildi. Burada ünlü Fransüz bilim insanı Paul-Louis Simond'un yanında ikinci müdür olarak göreve başladı. Üki büyük bilim insanının ortak çalışmaları kurumu kısa sürede uluslararası standartlara ulaştırdı. Fransüz uzman Simond'un 1914 yılında ülkemizden ayrılması üzerine kurumun liderliği tamamen Refik Güran'a devredildi. Birinci Dünya Savaşı'nın zorlu koşullarında bu kurumun başında bulunarak hayati tıbbi hizmetleri aksatmadan sürdürdü. Cumhuriyetin ilanından sonra da tıbbi devrimlerine devam etti. Tarihler 1926 yılını gösterdiğinde Türkiye tıp tarihi için tarihi bir milat yaşandı. Verem hastalığına karşı koruyuculuğuyla bilinen BCG aşısı, Türkiye'de ilk kez Dr. Refik Güran tarafından ağız yoluyla uygulandı. Bu uygulama, ülkemizde veremle mücadelede yepyeni ve çok güçlü bir dönemin kapılarını araladı.
Bilim Kürsüsünden Millet Meclisine: Bursa Milletvekilliği Yılları
Tıbbiye ve laboratuvarlarda geçen parlak bir kariyerin ardından Dr. Refik Güran, vatan hizmetini siyaset sahnesine taşımaya karar verdi. 1927 yılında yapılan genel seçimlerde Bursa halkının büyük desteğini alarak parlamentoya girdi. Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında Bursa Milletvekili olarak görev aldı. Güran, bu ulvi görevi sadece bir dönemle sınırlı tutmadı. Milletvekilliği görevini TBMM'nin 3., 4., 5., 6. ve 7. dönemlerinde de üst üste başarıyla sürdürdü. Mecliste bulunduğu uzun yıllar boyunca özellikle halk sağlığı, tıp politikaları ve milli sağlık projelerine değerli katkılar sundu. Hem hekimlik hem de milletvekilliği döneminde her zaman bilimin ışığında hareket etmeyi ilke edindi. Halkın refahı ve ülkenin modernleşmesi için ömrünün sonuna kadar çalıştı. Ahmet Refik Güran, ardında silinmez izler ve büyük bir tıp mirası bırakarak aramızdan ayrıldı.