Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde dünyaya gelen ve Cumhuriyet Türkiye'sinin teknik altyapısına büyük katkılar sağlayan Mehmet Refik Fenmen, ülkenin elektrik, fizik ve madencilik alanındaki ilk modern tesislerini kuran öncü bir bilim insanıdır. 1882 yılında, babasının görevi nedeniyle Preveze'de hayata gözlerini açan Fenmen, Avrupa'da aldığı üst düzey eğitimi ülkesine taşıyarak laboratuvarların kurulmasına ve yerli mühendislerin yetişmesine öncülük etmiştir. Hem bürokrasi hem de akademi dünyasında kritik roller üstlenen bu değerli isim, TBMM çatısı altında siyaset de yaparak vatanına hizmet etmiştir.
Seçkin Bir Aile ve Avrupa'da Parlayan Eğitim Yılları
Mehmet Refik Fenmen, entelektüel derinliği yüksek bir ailede dünyaya geldi. Babası Mustafa Vefik Bey, Rüsumat Nezareti bünyesindeki görevi nedeniyle farklı şehirlerde ikamet etmek durumundaydı. Bu hareketli yaşama rağmen anne Memduha Hanım, çocukları Kemal, Mükerrem ve Mehmed Refik'in geleceği için İstanbul'da yaşamayı tercih etti. Ailenin köklü geçmişi, genç Refik'in geleceğini doğrudan şekillendirdi. Nitekim baba tarafından Ahmet Rasim Paşa'nın torunu olan Fenmen'in anne tarafı da oldukça nüfuzluydu. Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasi tarihine damgasını vurmuş devlet adamlarından Midhat Paşa'nın Naima Hanım ile yaptığı evlilikten dünyaya gelen tek evladı ise Refik Fenmen'in annesi Memduha Hanım'dı.
Bu seçkin aile ortamı, Refik Fenmen'in nitelikli eğitim kurumlarında eğitim görmesini sağladı. Yüksek Mühendis Okulu'nda başlayan eğitim serüveni, Avrupa'nın önde gelen merkezlerinde devam etti. Lozan Fen Fakültesi ile Liège Teknik Fakültesi'nden başarıyla mezun olan Fenmen, ülkesine yetkin bir elektrik mühendisi olarak geri döndü.
Akademiden Madenciliğe Uzanan Çok Yönlü Kariyer
Eğitimini tamamlayan Fenmen, ülkesine geri döndü. Mekteb-i Sultani bünyesinde matematik öğretmenliği yaptı. Ardından Nafıa Nezareti Fen Heyeti'ne mühendis olarak atandı. Başarıları sayesinde Yüksek Mühendis Mektebi'nde hem müdürlük hem de fizik ve elektrik profesörlüğü görevlerini üstlendi.
Fenmen'in akademik çalışmaları Darülfünun Fen Fakültesi'nde de sürdü. Burada genel fizik profesörlüğü unvanıyla dersler verdi. Eğitim alanındaki bu başarıları, onun Maarif Nezareti Meclisi Kebir Maarif Azalığına ve Maarif Vekaleti Yüksek Tedrisat Umum Müdürlüğüne seçilerek ülkenin eğitim sistemine yön vermesini sağladı. Eğitim bürokrasisindeki hizmetlerinin yanı sıra, ülkenin sanayi ve enerji yatırımlarında da aktif görevler aldı.
Fenmen, genç Cumhuriyet'in enerji ve sanayi adımlarında lokomotif isimlerden biri oldu. Ülkenin kömür havzasında önemli sorumluluklar üstlenen Fenmen, Zonguldak Maden Mektebi Müdürlüğü ile Ereğli Kömür İşleri Umum Müdürlüğü görevlerini yürüttü. Sanayi sektöründeki tecrübesiyle İstanbul Bölgesi Sanayi Müdürlüğü ve Sanayi Umum Müdürlüğü Mülkiyeti Sınaiye Müdürlüğü koltuklarında oturdu. Ayrıca, Elektrifikasyon Riyaseti üyeliği de yapan Fenmen, Türkiye'nin elektrik altyapısının planlanmasında kritik roller üstlendi. Mühendislik alanında kurucu adımlar atarak malzeme, fizik ve elektrik laboratuvarlarının kurulmasına liderlik etti.
Cumhuriyet Dönemi Çalışmaları ve Özel Yaşamı
Refik Fenmen, 1913 ile 1919 yılları arasındaki altı yıllık süreçte nerede ve hangi vazifede çalıştığına dair net veriler bulunmayan gizemli bir dönem geçirdi. Ancak bu dönemin başında, 1913 yılında Lamia Hanım ile dünya evine girdiğini gösteren bir balayı fotoğrafı mevcuttur. Avrupa seyahati sırasında çekilen bu fotoğraf, çiftin birlikteliğinin ilk somut kanıtı olarak günümüze ulaşmıştır. Yanya kökenli bir aileden gelen Lamia Hanım, İngilizce ve Fransızca konuşan, piyano çalan entelektüel bir kadındı. Lamia Hanım, Cumhuriyet'in ilanından sonra kurulan Türk Kadınlar Birliği'nde ikinci başkan olarak kadın hakları mücadelesinde ön saflarda yer aldı.
Çiftin bu evlilikten dünyaya gelen çocukları şunlardır:
- Rasim Fenmen
- Mithat Fenmen
- Sabahattin Fenmen
- Seniye Fenmen
- Şefik Fenmen
Refik Fenmen, Cumhuriyet döneminde bilimsel bilincin artması için Fen Alemi adında bir dergi yayımladı. Hayatının son dönemlerinde Ankara Belediyesi Otobüs İşleri Müdürlüğü görevini de başarıyla üstlendi. Nihayetinde Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde VII. Dönem Kocaeli Milletvekili olarak yasama çalışmalarına katıldı. Ömrünü ülkesine adayan bu büyük mühendis ve devlet adamı, 4 Mart 1951 tarihinde hayata veda etti.