Türk tiyatrosunun öncü isimlerinden Kâmil Rıza Bey, sahneye adım attığı ilk yıllardan itibaren sergilediği tutkuyla ülkeye Shakespeare eserlerini sevdiren ilk aktör olarak tarihe geçmiştir. 1887 ya da 1889 yılında babasının sürgünde olduğu Zırnevo'da dünyaya gözlerini açan sanatçı, tiyatro tarihine Otello Kâmil adıyla kazınmıştır. İlk oyunculuk deneyimini babasının komuta ettiği askeri birlikte yaşayan küçük bir çocukken kazanan aktör, hayatı boyunca sahneden kopamamıştır. Zorlu yaşam koşullarına, savaşlara ve hastalıklara göğüs geren yetenekli tiyatrocu, 1934 yılında İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur.
Askeri Birlikten Profesyonel Sahnelere
Sanatçının tiyatro serüveni babasının askeri birliğinde başlamıştır. Askerler tarafından sahneye konan Vatan Yahut Silistre oyununda Abdullah Çavuş karakterini canlandırarak sahneye adım atmıştır. Bu erken deneyim, onun tiyatro tutkusunu ateşlemiştir. İkinci Meşrutiyet'in ilan edilmesinin ardından profesyonel olarak tiyatro yapmaya karar veren sanatçı, Mürebi-i Hissiyat Kumpanyası bünyesine katılmıştır. Burada Behzat Haki Bey ile yolları kesişmiş ve ikili Karadeniz kıyısındaki şehirleri kapsayan geniş kapsamlı bir turneye çıkmıştır. Daha sonra Hüseyin Kami'nin kurduğu Darültemsili Osmani bünyesinde görev almaya başlayan yetenekli oyuncunun bu macerası, topluluğun kısa süre içinde dağılması nedeniyle yarım kalmıştır. Yıl 1910'u gösterdiğinde, Burhanettin Tepsi'nin yanında çalışmaya başlamıştır. Alphonse Daudet'in kaleme aldığı Arlesli Kız oyununda üstlendiği Mitifigo rolündeki performansı, ona büyük bir başarı ve tanınırlık getirmiştir. Bu başarının ardından Ahmet Fevzi Efendi'nin topluluğuyla birlikte Anadolu'nun çeşitli yerlerini gezerek tiyatrosunu halka ulaştırmıştır. 1914 yılında açılan sınavları başarıyla geçerek Darülbedayi'nin ilk öğrencileri arasına girmeyi başarmıştır. Ne var ki, ülkenin içinde bulunduğu savaş dönemi onun eğitimini yarıda bırakmasına neden olmuştur. Çanakkale Savaşı'na katılmak üzere eğitimini bırakan Kâmil Rıza Bey, vatan görevi için Romanya cephesine sevk edilmiştir.
Otello Efsanesinin Doğuşu ve Anadolu Yolları
Savaşın bitmesi ve Mütareke döneminin başlamasıyla birlikte yeniden sanat dünyasına dönen aktör, Anadolu'ya geçerek tiyatro üzerine çalışmalarını sürdürmüştür. Bu dönemde Temaşa adını taşıyan bir dergi çıkararak tiyatro kültürünü yaygınlaştırmaya çalışmıştır. Bölgede bağımsız bir tiyatro kumpanyası kurarak çeşitli turneler tertip etmeyi hedefleyen Kâmil Rıza Bey, grubun uzun süre yaşayamaması üzerine hayal kırıklığıyla İstanbul'a dönmek durumunda kalmıştır. İstanbul'a döndükten sonra Gavril Efendi'nin gezici kumpanyasına dahil olan sanatçı için yepyeni bir sayfa açılmıştır. Bu gezici kumpanyayla tüm memleketi adım adım dolaşmış ve William Shakespeare'in ölümsüz eseri Othello'yu sahnelemiştir. Eserin o dönemki Türkçe uyarlaması olan Arabın İntikamı adıyla sergilenen bu oyunda başrolü oynamıştır. Oyundaki olağanüstü performansı sayesinde halk ve sanat çevreleri ona Otello Kâmil lakabını yakıştırmıştır.
Ünlü aktörün sahne hayatı boyunca başarıyla canlandırdığı ve kariyerinde dönüm noktası olan başlıca roller şunlardır:
- Vatan Yahut Silistre eserinde üstlendiği Abdullah Çavuş rolü
- Arlesli Kız oyununda canlandırdığı Mitifigo karakteri
- Kendisine efsanevi lakabını kazandıran Othello (Arabın İntikamı) rolü
Zorlu Yıllar ve Hüzünlü Son
Büyük şöhretine rağmen Kâmil Rıza Bey, hayatının geri kalanında çok ciddi ekonomik sıkıntılarla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Yaşadığı geçim derdine ek olarak alkol, sigara ve çeşitli zararlı madde alışkanlıkları nedeniyle sağlığı hızla bozulmuştur. Düşkünlük döneminde yakalandığı Reyno hastalığı nedeniyle sağlık durumu günden güne kötüleşen usta tiyatrocu, geçirdiği ağır operasyonların ardından iki bacağını da kaybetmek zorunda kalmıştır. Fiziksel uzuvlarını kaybettikten sonra geçimini sadece Şehir Tiyatroları'nın bağladığı mütevazı bir aylıkla sürdürebilmiştir. Barınma imkanı dahi bulamayan usta oyuncu, bir gazinonun soğuk kışlık salonunda yaşam savaşı vermiştir. Onun bu içler acısı durumuna şahit olan genç gazeteci İlhan Tarus, usta sanatçıya yardım eli uzatmıştır. Tarus'un desteğiyle Kadıköy'deki bir eve yerleştirilen Kâmil Rıza Bey, yaşamının son demlerini biraz daha huzurlu geçirmiştir. Ölümü hakkındaki detaylar ise gizemini korumaktadır. Bazı tarihi kaynaklar, İlhan Tarus'un kendisi için özel olarak yazdığı son sahne eserini oynamaya hazırlanırken vefat ettiğini belirtir. Buna karşın diğer bazı kaynaklar ise son temsilinin hemen ardından kendini orkestra boşluğuna bırakarak intihar ettiğini savunmaktadır.
Kâmil Rıza Bey'in anısı ve mirası sonraki yıllarda da yaşatılmıştır. Yazar Aslıhan Ünlü, bu dramatik hayat hikayesini kaleme alarak oyunlaştırmıştır. Hazırlanan tek kişilik yapıt, 1999-2000 tiyatro sezonunda Antalya Devlet Tiyatrosu tarafından sanatçının anısına sahneye konmuştur. Ayrıca usta aktörün ismi, İstanbul Mecidiyeköy'de bir sokağa verilmiştir. Ünlü şair Nâzım Hikmet Ran da "Oyunlarım Üstüne" başlıklı yazısında Kâmil Rıza Bey'in yeteneğinden ve tiyatroya olan katkılarından övgü dolu sözlerle bahsetmiştir.