Türk tiyatro ve sinema tarihinin en seçkin ve öncü isimlerinden Burhanettin Tepsi, 1882 yılında Mersin'in tarihi ilçesi Tarsus'ta dünyaya gelerek sahne sanatlarına adanacak fırtınalı ve ilham verici bir ömrün ilk adımını attı.
Galatasaray Lisesi'nden mezun olduktan sonra diplomatik kariyerin konforlu yollarını reddedip tiyatro sahnesini seçen idealist sanatçı, Fransa'da edindiği akademik birikimle Türk sahne sanatlarının modernleşme sürecini kökten dönüştürmüş bir dehadır. Sanatçı, altmış beş yıllık yaşamında pek çok kıymetli oyuncunun yetişmesine de rehberlik etti.
Fransa'dan İstanbul'a Uzanan Sahne Tutkusu
Tepsi, Tunus eşrafından Mısrızade Yusuf Neyyir Bey'in oğludur. Babası Yusuf Neyyir Bey, edebiyat dünyasında Lamartine çevirileri ve genç yaşta kaleme aldığı romanı ile tanınırdı. Burhanettin Tepsi, babasının yirmi sekiz yaşında vefat etmesi üzerine henüz iki yaşındayken yetim kaldı.
Genç Burhanettin, Galatasaray Lisesi'nden 1903 yılında mezun olduktan sonra Sadaret Tercüme Dairesi'nde diplomatlık stajına başladı. Ancak tiyatro tutkusu ağır bastı. Mardiros Mınakyan'ın sahnelediği oyunların büyüsüne kapılan genç, kimseye haber vermeden aniden Mısır'a kaçtı. Buradaki Fransız kumpanyasında kısa bir süre çalışarak sahne deneyimi kazandı.
Daha sonra Tarsus'taki tüm gayrimenkullerini satarak elde ettiği yüklü sermayeyle Paris'e geçti. Paris Konservatuvarı bünyesinde, dönemin efsanevi aktörlerinden Sylvain'in sınıfında tiyatro eğitimi gördü. Fransızcasını mükemmelleştirerek ülkesine döndüğünde Bab-ı Ali çevirmeni olarak göreve başladı. Kısa sürede Sadaret tercümanlığına kadar yükselmeyi başardı. Ancak içindeki sahne aşkı durulmadı.
Görevinden istifa edip Mısır'a, oradan da yeniden Fransa'ya geçti ve uzun süreli eğitimine kararlılıkla devam etti. Comédie Française sahnesinin usta oyuncuları Sylvain and eşi Louise Sylvain'in rehberliğinde sahne görgüsünü zirveye taşıdı. Fransa genelinde düzenlenen turnelere katılarak Rolland ve Britannicus gibi klasik oyunlarda önemli rolleri başarıyla üstlendi.
Meşrutiyet Dönemi ve Türk Tiyatrosunun İnşası
İkinci Meşrutiyet'in 1908 yılındaki ilanıyla birlikte büyük umutlarla yeniden İstanbul'a dönüş yaptı. O yıllarda Ermeni sanatçıların ağırlıkta olduğu İstanbul sahnelerinde ilk başta küçük rollerle yetinmek durumunda kaldı. Fakat çok geçmeden kendi Heyet-i Edebiye topluluğunu kurarak Abdülhak Hamit Tarhan'ın eserlerini sahnelemeye başladı. Tepsi, yerli ve yabancı pek çok eseri izleyiciyle buluşturdu.
1909 senesinde Sahne-i Milliye-i Osmani ile Yeni Tiyatro Kumpanyası adlarını taşıyan bağımsız ekipler oluşturdu. Fransa'dan getirdiği klasik sahne anlayışını yerli oyuncularla harmanlayarak Türk tiyatrosunun modernleşme sürecine büyük katkı sağladı. 1911 yılında eski hocası Sylvain ile beraber Sofokles ve Euripides klasikleri sahneleyerek basının en çok ilgisini çeken sanatçı oldu.
Müze-i Hümayun müdürü Osman Hamdi Bey ile Recaizade Mahmut Ekrem gibi aydınların desteklediği Sahne-i Osmaniye oluşumuna katıldı. Bu kurumsal teşebbüsler uzun ömürlü olamayınca, kendi tiyatro ekibini kurarak Meşrutiyet tiyatrosundaki yerini sağlamlaştırdı. Reşat Rıdvan Bey ile kurduğu Odeon Tiyatrosu, Türk sahne sanatlarında devrim niteliğinde bir dönüm noktası oldu.
Odeon Tiyatrosu çatısı altında sahnelenen bazı önemli yapımlar şunlardır:
- Dreyfüs
- Othello
- Gülnihal
- Mürebbiye
- Haydutlar
Tepsi'nin kurduğu ve yönettiği bu güçlü tiyatro okulu bünyesinde Behzat Butak, Muvahhit Rafet, İsmail Galip Arcan, Nureddin Şfkati, Şadi ve Kemal Emin gibi geleceğin efsanevi aktörleri yetişerek Türk sahnesini zirveye taşımışlardır. İlk yıllardaki büyük sahne heyecanıyla başarılı işlere imza atsa da tiyatronun idari dengesini korumakta zaman zaman zorluklar yaşadı.
Savaş Yılları, Sinema Deneyimleri ve Hüzünlü Veda
Fransa seyahatlerinden birinde kendisinden yirmi sekiz yaş küçük olan Saniye Hanım ile tanışarak evlendi. Birinci Dünya Savaşı sonrasında, 1924 yılında eşiyle birlikte Türkiye'den ayrılarak uzun yıllar yaşayacağı Fransa'ya göç etti. Tam on sekiz yıl boyunca yurt dışında kalan ve Avrupa tiyatrolarını yakından inceleyen sanatçı, İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte eşiyle beraber vatanına geri dönüp sanat çalışmalarına kaldığı yerden devam etmeye karar verdi.
Eşiyle birlikte kurduğu Burhanettin - Saniye Tepsi Tiyatrosu ile sahnelere hızlı bir dönüş yapmayı planladı. Ancak bu son sahne teşebbüsü büyük bir hüsranla neticelendi. Bunun üzerine 1942 yılında eski dostu Muhsin Ertuğrul ve diğer sanatçı arkadaşlarının düzenlediği özel bir jübileyle tiyatro kariyerini noktaladı.
Sanat hayatı boyunca kazandığı başarıların yanı sıra tiyatro edebiyatına da özgün katkılar sundu. Fransa'da kaleme aldığı 'İstanbul Çiçeği' isimli tiyatro oyunuyla prestijli bir ödül alarak LAUREAT de L'ACADEMIE payesine layık görüldü. Ayrıca 1914 yılında açılan Darülbedayi-i Osmani'nin ilk eğitmenleri arasında yer alarak Türk tiyatrosunun akademikleşmesine öncülük etti.
Sinema alanında da iz bırakan Tepsi, 1918 yılında Sedat Simavi'nin yönettiği 'Alemdar Mustafa Paşa' isimli filmde başrolde yer aldı. Burhan Felek'in görüntü yönetmenliğini yaptığı bu yapım, Türk sinema tarihinin ilk tarihsel film denemesi olarak kayıtlara geçti. Savaşın sona ermesiyle yapımcı cemiyet tasfiye edildi ve film tamamlanamadı. Buna rağmen sanatçı, 1928 yılında çekilen 'Jaima La Double' isimli sinema filminde V. Murat karakterini canlandırarak beyaz perdedeki yerini korudu.
1920'li yıllardan sonra gittiği Mısır'da yerel tiyatronun gelişimine ve kurumsallaşmasına çok yönlü katkılar sunan büyük usta, bununla da kalmayıp çeşitli Avrupa ülkelerinde gezinerek sahne sanatları üzerine derinlemesine araştırmalarını sürdürdü. Tarihler 20 Şubat 1947'yi gösterdiğinde, altmış beş yaşındaki efsanevi aktör İstanbul'da geçirdiği ani bir kalp krizi neticesinde vefat etti.