Türk müziğinin geleneksel sınırlarını aşarak tango, vals ve operet melodileriyle yepyeni bir soluk getiren öncü besteci, güftekar ve tanburi Neveser Kökdeş, 1902 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun Drama şehrinde dünyaya geldi. Eserlerinde batı formlarını yerel tınılarla harmanlayan sanatçı, aynı zamanda hayatı boyunca karşılaştığı trajedilere rağmen ürettiği yüzlerce melodiyi radyo dalgaları aracılığıyla tüm Türkiye'ye ulaştırmayı başardı. Kendi yazdığı güfteleri yenilikçi ritimlerle birleştiren efsanevi besteci, Türk sanat müziğine modern ve özgürlükçü bir ruh aşılayarak müzik tarihimizdeki benzersiz yerini aldı.
Saray Çevresinden Notre Dame de Sion Sınırlarına
Sultan Abdülaziz'in başmabeyincisi Hurşit Bey ile üçüncü eşi Dilber Hanım'ın evladı olan Neveser Kökdeş, babasının padişahın tahttan indirilmesi sonucu sürgüne gönderildiği Drama'da ailenin en küçük çocuğu olarak doğdu. Sanatçı ruhlu bir ailede büyüyen Neveser Hanım'ın babası; keman, lavta, nısfiye ve 12 telli saz çalan, evlatlarını da sanatla yetiştiren bir musikişinas idi. Babasının ölümünün ardından, Selanik'te eğitim gören ağabeyi, ünlü tiyatrocu ve besteci Muhlis Sabahattin'in yanına taşınarak eğitim hayatının ilk adımlarını burada attı.
Annesinin ikinci evliliğiyle birlikte ailesiyle İstanbul'a dönen yetenekli kız çocuğu, burada ilkokul eğitimini alırken bir yandan da piyano derslerine başladı. 1913 yılında mezun olduktan sonra eğitimine Notre Dame de Sion Fransız Lisesi'nde devam etti. Genç müzisyen piyano başından ayrılmıyordu. İlk bestelerini, prelütlerini ve valslerini bu okul sıralarında yazdı. Ancak büyük fırtına yakındı. Bu durum onun hayatının akışını tamamen değiştirecekti.
Savaşın Gölgesinde Yaşanan Büyük Acılar
Birinci Dünya Savaşının patlak vermesi ve Osmanlı Devleti'nin savaşa girmesiyle birlikte okulu kapatılan Neveser Kökdeş, Notre Dame de Sion'dan mezun olamadı. Ayrıca müzik tutkusunu evde sürdürmeye karar vererek piyano ve gitar çalışmalarına devam etti. 1914 yılında, annesi Dilber Hanım'ı kaybettiği acılı günlerde, ağabeyi Muhlis Sabahattin'in eşi Seniye Hanım'ın kardeşi Topçu Mülâzım-ı evvel Mehmet Ali Bey ile hayatını birleştirdi. Eşinin Belçika'nın Ostend şehrine tayin edilmesi sebebiyle hazırlıklara başlayan genç çift, savaş patlak verince gitmekten vazgeçti.
Düğünden hemen sonra eşi Mehmet Ali Bey, Alman Albay Nikolai'nin komutasındaki birliklerle Çanakkale cephesine sevk edildi. Genç subay Zığındere Muharebesi'nde şehit düştü. Eşinin şehadet haberini aldığında henüz iki buçuk aylık hamile olan Neveser Kökdeş, yaşadığı derin sarsıntı nedeniyle yüz felci geçirdi. Bu büyük travmanın ardından yaklaşık beş yıl boyunca Moda'daki evine kapanan genç anne, kendisini tamamen oğlu Adnan'ın büyümesine adadı.
Radyo Dalgalarından Yükselen Yenilikçi Ezgiler
Suskunluk dönemini 1930'lu yıllarda ağabeyi Muhlis Sabahattin'in turne gruplarında piyano çalarak bozan sanatçı, onun bazı eserlerini taş plaklara seslendirdi. Pek çok şarkı bestelemesine rağmen, ağabeyinden çekindiği için kendi eserlerini onun döneminde gün yüzüne çıkarmadı. 1940'larda İstanbul Radyosu'na yolladığı yenilikçi eserleri ise dönemin gelenekçi yapısı nedeniyle kabul görmedi. Ancak kader 1947 yılında değişti. Ağabeyinin vefat ettiği gün ona bambaşka bir kapı aralandı. O hüzünlü günde, hicaz makamındaki ünlü eseri radyoda yankılandı: "Gülüyorsun güzelim, gül, güle gülmek yaraşır."
Melahat Pars tarafından seslendirilen bu ilk eserin ardından, Neveser Kökdeş'in besteleri büyük bir ivme kazandı. 1950'li yıllarda Ankara Radyosu'nda dönemin en yetkin sesleri tarafından yorumlanan eserleri, 1955 yılından itibaren bizzat kendi piyano eşliğiyle dinleyicilere sunuldu. Hayatı boyunca 500 ila 1000'in üzerinde eser ürettiği tahmin edilen efsanevi besteci, ömrünün son demlerini geçirdiği Moda'daki evinde 7 Temmuz 1962 günü geçirdiği kalp kriziyle aramızdan ayrıldı.
Geleneksel Türk müziği repertuvarına kazandırdığı zengin tür çeşitliliğiyle tanınan Kökdeş'in başlıca eser formları şunlardır:
- Geleneksel Türk müziği şarkıları
- Tango, rumba ve valsler
- Kanto ve operet müzikleri
- Ninni, türkü ve askeri marşlar
- Piyano için prelütler ve fanteziler