Türk hukuk dünyasının ve yakın siyasi tarihinin en etkili figürlerinden biri olan Mümtaz Soysal, 15 Eylül 1929 tarihinde Zonguldak'da dünyaya gözlerini açtı. Akademisyen, yazar ve siyasetçi kimliğiyle tanınan bu çok yönlü entelektüel, uzun yıllar boyunca anayasa hukuku dersleri vererek binlerce öğrenci yetiştirdi. Ülkenin anayasal gelişiminde aktif roller üstlenen Soysal, özellikle 1961 Kurucu Meclis üyeliği ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin anayasa hazırlığı süreçlerindeki çalışmalarıyla öne çıktı. Dışişleri Bakanlığı görevinde de bulunan duayen hukukçu, fikirleri, kaleme aldığı eserleri ve onurlu duruşuyla Türk kamuoyunda derin izler bırakarak 11 Kasım 2019'da Beşiktaş'taki evinde hayata veda etti.
Akademik Yaşamı ve Mamak Cezaevi Yılları
Eğitim hayatına Galatasaray Lisesi'nde başlayan Mümtaz Soysal, buradaki eğitimini tamamladıktan sonra yükseköğrenim için Ankara'ya yöneldi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi ile Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ni başarıyla bitiren Soysal, yine aynı Üniversitede siyaset bilimi alanında yüksek lisans (master) yaptı. Akademik basamakları hızla tırmanan genç hukukçu, 1959-1963 yılları arasında İdare Hukuku asistanı olarak görev aldı. 1963 yılında anayasa hukuku profesör yardımcılığına atandı ve bu unvanla 1969 yılına kadar dersler verdi. Bilgi birikimi ve hitabetiyle dikkat çeken akademisyen, 1969 yılında ise aynı kürsüde profesörlük unvanını kazandı.
1971 yılına gelindiğinde, Siyasal Bilgiler Fakültesi Dekanı olarak seçilen Mümtaz Soysal, Türkiye'nin en çalkantılı dönemlerinden birinde idari sorumluluk üstlendi. Ancak aynı yılın 18 Mart günü, Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından gözaltına alınarak tutuklandı. Hukukçunun 1968 yılından bu yana okuttuğu "Anayasa'ya Giriş" adlı ders kitabında komünizm propagandası yaptığı iddia ediliyordu. Yargılama neticesinde mahkeme, Soysal'ı 6 yıl 8 ay ağır hapis ile 2 ay 20 gün Kuşadası'nda emniyet gözetiminde bulundurulma cezasına çarptırdı. Ayrıca kamu haklarından ebediyen mahrum bırakılmasına hükmedilen ünlü akademisyen, Mamak Cezaevi'nde toplam 14.5 ay hapis yattı. Bu zorlu cezaevi günleri, hayatında unutulmaz bir aşkın da kapılarını araladı. Ünlü yazar Sevgi Soysal ile 1971 yılında cezaevindeyken nikah masasına oturdu. Bu evlilikten Defne ve Funda adlarında iki kız çocuğu dünyaya geldi. Sevgi Soysal, 22 Kasım 1976 tarihinde hayata gözlerini yumdu.
Uluslararası Arenada ve Kıbrıs Davasında Bir Hukukçu
Hapishane yıllarının ardından Mümtaz Soysal, uluslararası alanda insan hakları savunuculuğuna devam etti. Uluslararası Af Örgütü bünyesinde 1974-1978 yılları arasında Yürütme Kurulu Üyesi olarak görev aldı. Aynı örgütün 1976-1978 döneminde ise Uluslararası Yürütme Kurulu Başkan Yardımcılığı görevini üstlendi. Soysal'ın uzmanlık alanı ve derin hukuki analizi, Kıbrıs meselesinde kritik bir rol oynamasını sağladı. 1978-1980 ve 1988-1994 yılları arasında Kıbrıs Türk tarafının anayasa danışmanlığını yürüttü. KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş'ın yakın çalışma arkadaşı ve danışmanı olan Soysal, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin kurucu anayasasının hazırlanmasında mimarlık görevi üstlendi. Akdeniz Toplumsal Araştırma Konseyi Başkanlığı (1970) gibi akademik ve bölgesel kuruluşlarda da liderlik yaptı.
Siyaset Sahnesi ve Bakanlık Yılları
Mümtaz Soysal, akademik ve uluslararası çalışmalarının ardından aktif siyasete adım attı. 1991 genel seçimlerinde Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) listesinden Ankara kontenjan adayı olarak TBMM'ye girdi. Meclis çatısı altında özellikle anayasa değişikliği çalışmalarında aktif rol üstlendi. Bu süreçte Doğru Yol Partisi'nden (DYP) Coşkun Kırca ile girdiği hukuki tartışmalar dönemin siyasi gündeminde geniş yer buldu. Seçim yasasının iptali amacıyla Anayasa Mahkemesi'ne götürülmesi süreçinde de başrolü oynadı. Murat Karayalçın'ın kabine revizyonları döneminde Dışişleri Bakanı olarak atandı. Ancak Soysal, bakanlık koltuğundayken bile Başbakan Tansu Çiller'in ekonomi ve dış politika çizgisine karşı muhalif tavrını sürdürmekten çekinmedi. Başbakan Çiller ve SHP Genel Başkanı Karayalçın ile yaşanan derin fikir ayrılıkları, onun bakanlık görevinden istifa etmesiyle sonuçlandı.
Siyasi mücadelesine solun yeni bir kimlik kazanması amacıyla devam eden Soysal, bir süre sonra CHP'ten ayrılarak Demokratik Sol Parti (DSP) saflarına geçti. DSP'den memleketi Zonguldak'ın milletvekili olarak meclise seçilen tecrübeli siyasetçi, zamanla Bülent Ecevit ve parti yönetimi ile de anlaşmazlığa düştü. Fikir uyuşmazlığı sonucunda DSP'den ayrılan Soysal, siyasi yolculuğunu bağımsız sürdürdü. 24 Temmuz 2002 tarihinde kendi siyasi hareketini kurarak Bağımsız Cumhuriyet Partisi'nin (BCP) kurucu genel başkanı oldu. Aktif siyasetinin yanı sıra Soysal, kalemini de hiçbir zaman bırakmadı. Milliyet (1974-1991) ve Hürriyet (1991) gazetelerinde köşe yazarı olarak uzun yıllar boyunca güncel gelişmeleri analiz etti. Hayatının ilerleyen dönemlerinde Sevinç (Karasapan) Soysal ile evlendi ve bu evlilikten de iki kız evladı oldu. Fransızca ve İngilizce dillerine son derece hakim olan değerli devlet adamı, 2013 yılında Başkent Üniversitesi Hastanesi'nde alzheimer tedavisi görmeye başladı. Yaşamının son yıllarını hastalıkla mücadeleyle geçiren Soysal, 90 yaşında aramızdan ayrıldı.
Kazandığı Ödüller ve Nişanlar
- UNESCO İnsan Hakları Eğitimi Ödülü (1978 - Verilen ilk uluslararası ödül)
- Türk Kalkınma Vakfı Ödülü (1986)
- Dışişleri Bakanlığı "Üstün Hizmet" Ödülü (1991)
- Officier de l'Ordre National du Mérite (1991 - Fransa Onur Nişanı)
Başlıca Eserleri
- Avrupa Birliği ve Türkiye (1954)
- Demokratik İktisadi Planlama İçin Siyasi Mekanizma (1958)
- Dış Politika ve Parlamento (1964)
- Halkın Yönetime Etkisi (1965)
- Dinamik Anayasa Anlayışı (1969)
- 100 Soruda Anayasanın Anlamı (1969)
- Güzel Huzursuzluk (1975)
- Demokrasiye Giderken (1982)
- Düşünceler Günlüğü (1995)
- İdeoloji Öldü Mü?
- Aklını Kıbrıs'la Bozmak
- Öpülesi Gemiler
- Anayasa'nın Püf Noktası
- İçgüveysinin Encamı
- Balinanın Böcekleri