Osman Mümtaz Soysal, 15 Eylül 1929'da Zonguldak'ta dünyaya gelen ve 11 Kasım 2019'da İstanbul'da vefat eden, Türkiye'nin en saygın anayasa hukukçuları ve siyaset insanları arasında yer alan önemli bir aydındır. Akademik kariyeri boyunca yetiştirdiği sayısız öğrencinin yanı sıra, 1961 Anayasası'nın hazırlanmasında üstlendiği kritik rol ve Dışişleri Bakanlığı göreviyle Türk siyasi tarihine damgasını vurmuştur. Yaşamı boyunca hukukun üstünlüğü, demokratikleşme ve sosyal adalet ilkelerini savunan Soysal, fikirleri ve eserleriyle Türkiye'nin toplumsal dönüşüm sürecinde derin izler bırakmıştır.
Akademik Hayatı ve Anayasa Çalışmaları
Mümtaz Soysal, ortaöğrenimini 1949 yılında prestijli Galatasaray Lisesi bünyesinde tamamladıktan sonra yükseköğrenim için Ankara'ya yönelmiştir. Burada Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi (SBF) öğrencisi olan Soysal, 1953 yılında bu okuldan başarıyla mezun olmuştur. Eğitim aşkı onu durdurmamıştır. Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü bünyesinde asistanlık görevini sürdürürken fark dersi sınavlarını vererek Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi diplomasını da 1954 yılında almıştır. 1956 senesinde mezun olduğu Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde asistan olarak çalışmaya başlayan Soysal, iki yıl sonra yani 1958 yılında siyasal bilimler alanında doktora derecesini elde etmiştir.
Kariyerinde hızla yükselen genç akademisyen, 1963 senesinde doçent unvanını almış, 1969 yılında ise profesör kadrosuna atanmıştır. 1971 yılına gelindiğinde meslektaşlarının büyük güvenini kazanarak Siyasal Bilgiler Fakültesi Dekanlığı koltuğuna seçilmiştir. Ancak 12 Mart Muhtırası, onun hayatında zorlu bir dönem başlatmıştır. Askeri müdahalenin ardından 18 Mart 1971 tarihinde dekanlık görevini yürütürken Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından gözaltına alınarak tutuklanmıştır. Bu süreçte üniversiteden ihraç edilen ve 1402'likler olarak anılan akademisyen grubunun arasında yer almıştır. Davanın temelini, 1968 yılından itibaren okuttuğu "Anayasa'ya Giriş" isimli ders kitabında komünizm propagandası yaptığı iddiası oluşturmuştur. Yargılama neticesinde ağır cezalara çarptırılmıştır. Kendisine 6 yıl 8 ay ağır hapis ile 2 ay 20 gün Kuşadası'nda emniyet gözetimi altında bulundurulma cezası verilmiştir. Ayrıca kamu haklarından da ebediyen men edilmiştir. Bu süreçte Mamak Cezaevi bünyesinde toplamda 14,5 ay geçiren ünlü hukukçu, cezaevindeyken tanınmış yazar Sevgi Soysal ile dünya evine girmiştir.
Akademik çalışmalarının yanı sıra toplumsal muhalefete de katkı sunan Soysal, 1961'de Doğan Avcıoğlu ve Cemal Reşit Eyüboğlu ile birlikte ünlü Yön dergisi kurucuları arasında yer almıştır. Ayrıca 1962 yılında yakın arkadaşlarıyla bir araya gelerek Sosyalist Kültür Derneği'nin kurulmasına öncülük etmiştir. 1961 Anayasası'nın hazırlanma sürecinde Temsilciler Meclisi'nde Cumhuriyet Halk Partisi'nin temsilcisi olarak görev almış ve Anayasa Komisyonu üyeliği yapmıştır.
Siyasi Mücadeleleri ve Bakanlık Dönemi
Mümtaz Soysal, 1991 genel seçimlerinde Sosyaldemokrat Halkçı Parti listesinden Ankara kontenjan adayı olarak girdiği parlamento yarışını kazanıp Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne adım atmıştır. Meclis çatısı altında Çekiç Güç, olağanüstü hal uygulamaları, Kıbrıs meselesi, demokratikleşme adımları ve özelleştirme politikaları gibi kritik dosyalarda koalisyon hükûmetinin izlediği yolları sert biçimde eleştirmiştir. Özellikle ülke genelinde kamusal varlıkların özelleştirilmesine karşı yürüttüğü hukuki mücadeleyle adından söz ettirmiştir. Özelleştirme yetki yasalarının iptali için Anayasa Mahkemesi kapısını çalan Soysal, koalisyon ortağı Doğru Yol Partisi (DYP) mensuplarının büyük tepkisini çekmiştir. Bu kararlı girişimleri büyük sonuçlar doğurmuştur. Girişimler sonucunda, Anayasa Mahkemesi kendi tarihinde ilk defa bir yürütmeyi durdurma kararına imza atmıştır.
SHP'nin iktidar ortaklığındaki pasif tutumunu her fırsatta eleştiren Soysal, bu tavrını "vuruşarak çekilme" olarak nitelendirmiş ve bu kavramı Türk siyaset literatürüne kazandırmıştır. Murat Karayalçın'ın genel başkanlığı döneminde kısa bir süreliğine Dışişleri Bakanı olarak kabinede görev almıştır. Ancak ilkeli duruşundan taviz vermeyen siyasetçi, bir süre sonra bu görevinden istifa ederek ayrılmıştır. 1995 yılındaki anayasa değişiklikleri sırasında DYP'li Coşkun Kırca ile girdiği çetin tartışmalarla kamuoyunun gündemini meşgul etmiştir. Seçim yasasının iptal sürecinde de başrol oynamıştır.
Siyasi yolculuğuna daha sonra Demokratik Sol Parti (DSP) saflarında devam eden Soysal, 1995 genel seçimlerinde Zonguldak milletvekili seçilerek parlamentodaki yerini korumuştur. Fakat bir süre sonra Bülent Ecevit ve Rahşan Ecevit ile yaşadığı görüş ayrılıkları sebebiyle 1998 yılında partiden yollarını ayırmıştır. Siyasi mücadeleden asla kopmamıştır. Deneyimli devlet adamı, 2002 yılında Bağımsız Cumhuriyet Partisi'ni kurmuş ve bu partinin kurucu genel başkanlığı görevini üstlenmiştir.
Uluslararası Görevleri, Ödülleri ve Mirası
Mümtaz Soysal, ulusal alandaki çalışmalarının yanında uluslararası arenada da Türkiye'yi başarıyla temsil etmiş saygın bir figürdür. 1969 ile 1971 yılları arasında Akdeniz Sosyal Bilim Araştırma Konseyi Başkanlığı vazifesini üstlenmiştir. Ardından 1974-1978 yılları arasında Uluslararası Af Örgütü'nün ikinci başkanlığı görevinde bulunarak insan hakları alanında küresel ölçekte çalışmalar yürütmüştür. Bu çabaları dünya çapında takdir toplamıştır. Değerli çalışmaları nedeniyle 1979 yılında UNESCO tarafından verilen Uluslararası İnsan Hakları Öğretimi Ödülü'ne layık görülmüştür.
Soysal, siyasi ve hukuki duruşu nedeniyle terörün ve suikast girişimlerinin de hedefi olmuştur. 24 Ocak 1971'de John F. Kennedy Caddesi'ndeki evinin önünde gerçekleştirilen bombalı saldırıda konutu büyük zarar görmüştür. Bu patlamada şans eseri can kaybı yaşanmamıştır. Yazar Adalet Ağaoğlu, patlamanın ardından olay yerine gittiğinde evin neredeyse tamamen kullanılamaz hale geldiğini ve çevredeki binaların da sarsıntıdan etkilendiğini aktarmıştır. Ayrıca Soysal, 15 Temmuz 1983'teki Orly Havalimanı saldırısını gerçekleştiren ASALA terör örgütü militanlarının Paris'te yargılandığı davada, Türk mağdurları temsilen müdahil taraf uzman tanığı olarak görev almış ve uluslararası mahkemede Türkiye'nin tezlerini savunmuştur.
Yaşamı boyunca elde ettiği ulusal ve uluslararası başarılar şu şekilde listelenebilir:
- 1979 UNESCO Uluslararası İnsan Hakları Öğretimi Ödülü
- 1991 Dışişleri Bakanlığı "Üstün Hizmet" Ödülü
- 1991 Fransa "Officier de l'Ordre National de Mérite" Nişanı
Hukukçu, yazar, gazeteci ve akademisyen kimliklerini tek bir potada eriten Osman Mümtaz Soysal, ardında zengin bir akademik miras ve ilkeli siyaset anlayışı bırakarak 11 Kasım 2019'da hayata gözlerini yummuştur.