Türkiye'nin yerli kalkınma hamlesine yön veren vizyoner iş insanı Mümtaz Zeytinoğlu, başkent Ankara'da dönemin Başbakanı Bülent Ecevit ile gerçekleştirdiği resmi temasların ardından Eskişehir'e doğru hareket etti. Takvimler 8 Şubat 1979 tarihini gösterirken, şoförünün idaresindeki otomobille yol alan ünlü sanayici, geçirdiği feci trafik kazası sonucunda henüz 46 yaşındayken aramızdan ayrıldı. Kütahya'nın Tavşanlı ilçesinde 1933 senesinde dünyaya gelen mühendis, ürettiği özgün fikirler ve kurduğu fabrikalarla Türk iktisat tarihine silinmez izler bıraktı. Bu elim vefat, Türkiye'de derin bir üzüntü yarattı.
Sanayiye İlk Adımlar ve Aile Mirası
Zeytinoğlu ailesi, Tavşanlı'dan göç ederek Eskişehir'e yerleştikten sonra bölgede geniş araziler edinip ticaret hayatına atıldı. Babası Mesut Zeytinoğlu'nun önderliğinde ilerleyen aile, 1950'li yıllarda Eskişehir Bankası'nın (Esbank) yönetim kademesinde söz sahibi olmaya başladı. Eğitim hayatını son derece parlak ve başarılı derecelerle tamamlayan Mümtaz Zeytinoğlu, 1953 yılında köklü Galatasaray Lisesi'nden, ardından 1957 senesinde ise İstanbul Teknik Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Bölümü'nden mezun oldu. Genç mühendis, diplomasını alır almaz babasıyla omuz omuza vererek Eskişehir'de bir çimento fabrikası kurdu ve sanayiciliğe ilk adımını attı.
Bu girişim, ailenin sonraki yıllarda kuracağı devasa sanayi imparatorluğunun temel taşı haline geldi. 1964 yılında, tarımsal faaliyetlerden ve ticaretten elde edilen birikimler bir araya getirilerek döküm ve makine imalatı yapacak olan Entil Endüstri Yatırımları AŞ kuruldu. Aile, üretimi çeşitlendirmek amacıyla 1965 senesinde beton direk ve yapı gereçleri imal eden Eston firmasını hayata geçirdi. Bu şirketin zamanla biri Eskişehir'de, diğeri Gaziantep'te olmak üzere konut yapı malzemeleri üreten iki önemli fabrikası daha açıldı. Grup, üretim kapasitesini sürekli büyüterek 1977 yılında ES-EN fabrikasını da faaliyete geçirdi.
Mümtaz Zeytinoğlu'nun abisi Kemal Zeytinoğlu, 1950 ile 1955 yılları arasında Demokrat Parti hükümetlerinde Bayındırlık Bakanı olarak görev üstlenmiş, fakat Londra'daki uçak kazasında yaşamını yitirmişti. Ailenin diğer erkek kardeşi ise Yavuz Zeytinoğlu'dur. Aile içi dayanışmayla büyüyen grup, taşımacılık alanında da yatırımlar yaptı.
"Ulusal Sanayi" Tezi ve Kalkınma Modeli
Ülkenin ekonomik bağımsızlığına büyük önem veren Mümtaz Zeytinoğlu, Türkiye'nin kalkınma mücadelesinin dış yardımlarla değil, yerli imkanlarla kazanılabileceğini savunuyordu. Bu amaçla, Türk ekonomi literatüründeki yerini aldı. O, sanayileşmenin ancak makine üreten makinelerle, yerli sermaye birikimiyle ve milli hammaddelerle gerçekleştirilebileceğini her platformda dile getirdi. Bu tez, yerli sanayi için güçlü bir manifestodur.
Kentin endüstriyel potansiyelini artırmak amacıyla Eskişehir Sanayi Odası'nın (ESO) kuruluşunda aktif rol oynayan başarılı mühendis, 1974 yılında bu kurumun Yönetim Kurulu Başkanı seçildi. Oda başkanlığı görevini vefatına kadar başarıyla sürdürdü. İş dünyasındaki saygın duruşu ve getirdiği vizyoner bakış açısı, onu kendi döneminin en etkili sivil toplum liderlerinden biri haline getirdi.
Zeytinoğlu Grubu ve Şirketlerin Akıbeti
Zeytinoğlu ailesinin oluşturduğu dev ticari yapı, yıllar içinde büyüyerek 10 sanayi şirketi, 13 hizmet şirketi ve 1 vakıftan oluşan dev bir holdinge dönüştü. Grup, Banu Zeytinoğlu ve Zeynep Zeytinoğlu adında iki kız babası olan Mümtaz Zeytinoğlu'nun vefatından sonra da büyümesini sürdürdü. Örneğin holding, 1982 yılında Birleşik Müteahhitlik Holding'i (BİM-HOL) bünyesine katarak faaliyet alanını yurt dışı müteahhitlik sektörüne kadar genişletti. Grupta öne çıkan önemli aile şirketleri şunlardır:
- Eston Yapı
- Kütahya Manyezit İşletmeleri AŞ
- Entil Endüstri Yatırımları AŞ
- Eston Eskişehir Beton Sanayi
- Emzet Akaryakıt Dağıtım
- Zeytinoğlu Eğitim ve Kültür Vakfı
Ancak holdingin finansal omurgasını oluşturan en önemli iştirak olan Esbank (Eskişehir Bankası), 22 Aralık 1999 tarihinde Mevduat Sigorta Fonu'na (TMSF) devredildi. Bankanın fona devredilmesi, aile için büyük bir dönüm noktası oldu. Esbank aynı zamanda gruptaki diğer sanayi ve hizmet şirketlerinin de sahibi konumunda bulunuyordu. Bu devir operasyonunun ardından Zeytinoğlu ailesi, büyük bir emekle inşa ettikleri tüm şirketlerini ve fabrikalarını tamamen kaybetti.