Osmanlı dünyasının en seçkin hekim ve mutasavvıflarından biri olan Musa Muslihuddin, yani herkesçe bilinen adıyla Merkez Efendi, 1463 yılında Denizli'nin Sarı Mahmudlu köyünde dünyaya gözlerini açtı. Hem tıp hem de din alanındaki derin birikimiyle toplumun yaralarına derman olan bu kıymetli şahsiyet, ömrünü insanlığa hizmete adayarak özellikle Manisa'da geliştirdiği şifa kaynağı mesir macunu ile tıp tarihine silinmez bir iz bıraktı. Memleketindeki temel eğitiminin ardından ilim yolculuğunu Bursa ve İstanbul gibi dönemin bilim merkezlerinde sürdüren ulu zat, 1552 yılında payitaht İstanbul'da hayata gözlerini yumdu.
İlim Yolunda Bir Ömür: Bursa'dan İstanbul'a
Genç Musa, ilim öğrenmeye olan düşkünlüğü sayesinde ilk derslerini doğduğu topraklarda, Denizli'de aldı. Eğitimini daha da ileriye taşımak amacıyla 1478 senesinde Bursa'nın yolunu tutan genç talip, burada tam on beş yıl boyunca aralıksız sürdüreceği zorlu bir tahsil hayatına başladı. 1493 yılında eğitimini başarıyla tamamlayıp icazetini cebine koyarak dönemin ilim başkenti İstanbul'a hicret etti. Payitahtta Hızır Velüyiddin Efendi ile Mevlana Ahmet Paşa gibi devrin en saygın müderrislerinin rahle-i tedrisinden geçerek bilgisini derinleştirdi.
Aldığı güçlü eğitimin ardından müderrislik unvanıyla Bursa, Karaman ve Amasya gibi Anadolu'nun farklı köşelerinde dersler veren Musa Muslihuddin, bu tayinleri sırasında tasavvufa da yönelerek Halvetiye Tarikatı icazetini aldı. Görevlerini tamamlayıp İstanbul'a geri döndüğünde, Etyemez Tekkesi'ndeki sohbetlere katılarak manevi arayışını sürdüren ulu zat, döneminin ileri gelen sûfîlerinden ve hekimlerinden oldu. İlk başlarda zikir usulleri ve vahdet-i vücut anlayışındaki görüş ayrılıkları sebebiyle dönemin ünlü şeyhi Sümbül Efendi'den uzak durmayı tercih eden Musa Efendi, Fatih'teki Karabıçak Veli Tekkesi'nin şeyhi Mirza Baba'ya bağlandı. Burada şeyhinin kızıyla hayatını birleştirerek aile kuran Musa Efendi'nin bu evlilikten bir kız, üç oğlan çocuğu dünyaya geldi:
- Ümmü Hatun
- Ahmed Çelebi
- Derviş Çelebi
- Ali Çelebi
Sümbül Efendi ile Karşılaşma ve 'Merkez' Adının Sırrı
Musa Efendi'nin manevi dünyasında büyük bir kırılma noktası, gördüğü sıra dışı bir rüya ile gerçekleşti. Kendi güvendiği hocalarının dahi tabir etmekte yetersiz kaldığı bu karmaşık rüyayı, bir başka rüyasında Sümbül Efendi'nin zorla odasına girerek doğruca yorumladığına şahit oldu. Bu manevi işaret üzerine Sümbül Efendi'ye karşı beslediği tüm ön yargılardan sıyrılan Musa Efendi, vakit kaybetmeden dergâhın yolunu tutarak ulu şeyhe intisap etti. O günden sonra her gün düzenli olarak dergâha giderek hem ders aldı hem de samimiyetle hizmet etti.
Bir gün dergâhta yapılan derin bir sohbet esnasında Sümbül Efendi, talebesi Musa Efendi'ye zihnini sınayan bir soru yöneltti: 'Eğer alemi sen yaratsaydın, nasıl yaratırdın?' Musa Efendi, hocasına edebini koruyarak şu unutulmaz cevabı verdi: 'Bu kulun haddine değildir ancak böyle bir imkan olsaydı, her şeyi tam olarak kendi merkezinde bırakırdım. Zira kâinat öyle kusursuz ve tatlı bir nizam içinde işlemektedir ki, ona tek bir zerre eklemek veya ondan bir şey eksiltmek imkânsızdır.' Bu olgun cevaba hayran kalan Sümbül Efendi, 'Aferin Musa Efendi! Demek her şeyi merkezinde bırakırdım. Öyleyse bundan sonra adın Merkez Muslihuddin olsun.' diyerek ona ömrü boyunca taşıyacağı lakabını bahşetti. Şeyhinin kızı Rahime Hatun ile de evlenen Merkez Efendi, manevi seyrüsülûkünü evinde tamamlayarak hilafet aldı. Ardından Kovacı Dede Halveti Tekkesi'nde insanlara irşat etmeye başladı.
Manisa Yılları, Mesir Macunu ve Saray İlişkileri
Tarihler 1523 yılını gösterdiğinde, Kanuni Sultan Süleyman'ın validesi Ayşe Hafsa Sultan, Manisa'da inşa ettirdiği görkemli külliye için Sümbül Efendi'den liyakatli bir şeyh talep etti. Bu önemli vazife için görevlendirilen Merkez Efendi, Manisa'ya giderek külliyenin darüşşifasında tabip olarak hizmet vermeye başladı. Burada fiziksel ve ruhsal hastalıkları iyileştirmek adına kırk bir değişik şifalı baharatı karşıtırarak nevrûziye adını verdiği eşsiz bir macun formüle etti. Her yıl nevruz döneminde halka şifa dağıtmak amacıyla bu özel macunu darüşşifadan saçtıran ünlü hekim, böylece günümüze kadar ulaşan mesir macunu geleneğinin mimarı oldu.
Manisa'da bulunduğu 1523 yılında, Yavuz Sultan Selim'in kızı ve Kanuni Sultan Süleyman'ın kızkardeşi olan Şah Sultan ile evlenerek hanedanla akrabalık bağı kurdu. 1529 yılının sonbaharında hocası Sümbül Sinan Efendi'nin vefat haberini alınca derhal İstanbul'a dönen Merkez Efendi, Koca Mustafa Paşa'daki ana dergâhın riyaset makamına geçti. Manisa'da başlayan saray yakınlığı payıtahtta da devam etti. Kanuni Sultan Süleyman 1537'de Korfu seferine çıkarken yayımladığı bir padişah fermanıyla onu ordu şeyhi ilân etti. Hayırsever eşi Şah Sultan ise zaviyeye gelir sağlamak amacıyla vakıflar kurdu. Ayrıca Eyüp'te cami ve zaviye inşa ettirdi. Hayatı boyunca yoksulları koruyan, insanlara hak yolu anlatan bu büyük rehber, 1552 yılında vefat etti. Cenazesi Ebussuud Efendi tarafından yıkanarak kendi inşa ettirdiği dergâhın yanındaki türbeye defnedildi. Onun vefatının ardından Koca Mustafa Paşa Dergâhı'nda yerine oğlu Ahmed Çelebi geçti.