Osmanlı İmparatorluğu'nun en parlak dönemine damga vuran Ayşe Hafsa Sultan, Kırım'dan başlayıp payitahtın zirvesine uzanan hayatıyla tarihin akışını şekillendiren en güçlü kadın figürlerden biridir. 5 Aralık 1479'da Kırım'ın Bahçesaray kentinde dünyaya gelen hanedan üyesi, Yavuz Sultan Selim'in eşi ve cihan padişahı Kanuni Sultan Süleyman'ın annesi olarak Osmanlı sarayında "Valide Sultan" unvanını resmen taşıyan ilk padişah annesi olma şerefine erişmiştir. Kendine has yönetim becerisi ve yardımsever kimliğiyle tanınan bu efsanevi saray kadını, 19 Mart 1534 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yumarak geride hem derin bir siyasi iz hem de günümüde hâlâ yaşayan devasa bir sosyal miras bırakmıştır.
Kırım Hanlığından Manisa Sarayına Uzanan Yolculuk
Kırım Hanı Mengli Giray'ın kızı olan Ayşe Hafsa Sultan, asil soyundan aldığı asaletle 1493 senesinde henüz genç bir yaşta Şehzade Selim'in hasekisi oldu. Evliliğin ilk dönemlerinde eşiyle birlikte Trabzon Sarayı bünyesinde tam 16 yıl geçiren saray hanımefendisi, burada geleceğin kudretli padişahı olacak oğlu Kanuni Sultan Süleyman'ı 6 Kasım 1494'te kucağına aldı. Şehzadesinin yetişmesinde bizzat rol oynayan Hafsa Sultan, 5 Temmuz 1509 tarihinde Süleyman henüz 15 yaşındayken Kefe Sancak Beyliği görevine atanması üzerine onunla birlikte tekrar ata toprağı Kırım yollarına düştü. Aile, Şehzade Selim'in 26 Mayıs 1512'de tahta geçmesiyle büyük bir dönüşüm yaşadı; yeni padişahın eşi unvanıyla oğlu Süleyman'ı yanına alarak Saruhan sancağına, yani bugünkü Manisa bölgesine hareket etti.
Yavuz Sultan Selim, sekiz senelik kısa ama yoğun hükümdarlık döneminde zamanını çoğunlukla seferlerde, çadırlarda ve at üstünde geçirdi. Bu esnada halifelik makamını Osmanlı hanedanına kazandıran padişah, 12 Eylül 1520'de "Aslan Pençesi" adıyla anılan acı verici bir çıban sebebiyle vefat edince idari dengeler değişti. Oğlu Süleyman'ın 30 Eylül 1520 tarihinde tahta cülus etmesiyle beraber, Ayşe Hafsa Sultan için de devlet kademesinde yepyeni bir dönem başladı ve resmen Valide Sultan olarak ilan edildi.
Saray İdaresi ve İyilikle Yoğrulan Sosyal Yaşam
Evladının tahta geçişinin ardından 14 sene boyunca Valide Sultan makamında kalan Ayşe Hafsa Sultan, saray içindeki dengeleri mükemmel bir şekilde yönetti. Padişah oğlu üzerindeki nüfuzunu hiçbir zaman kendi çıkarları doğrultusunda kullanmayan bu bilge kadın, sarayın idaresinde yapıcı ve olumlu bir rehberlik üstlendi.
Oğlunun yanı sıra geniş bir aileye sahip olan Valide Sultan'ın sekiz evladı bulunuyordu. Kendisinin sahip olduğu çocukların isimleri şu şekilde sıralanmaktadır:
- I. Süleyman (Kanuni Sultan Süleyman)
- Hatice Sultan
- Şah Sultan
- Beyhan Sultan
- Fatma Sultan
- Şehzade Orhan
- Şehzade Musa
- Şehzade Korkut
Hafsa Sultan'ın ismi, inşa ettirdiği büyük sosyal yapılarla da ölümsüzleşti. Henüz Manisa'da bulunduğu 1513 senesinde geniş kapsamlı bir külliyenin temellerini atan sultan, bölge halkına hizmet edecek devasa bir mimari projeye imza attı. Sultaniye Külliyesi adıyla anılan bu büyük komplekste yer alan yapılar şunlardır:
- Cami
- Medrese
- Sıbyan mektebi
- İmaret
- Hankâh (tekke)
- Dârüşşifa (hastane)
- Hamam
Yapımına başlanan külliyenin cami kısmı ile diğer binaların bir bölümü, inşasının onuncu yılında, yani 1523'te tamamlanarak kapılarını açtı. Hamam ve şifahane bölümleri ise onun sağlığında yetişmeyip, vefatından sonra oğlu Kanuni Sultan Süleyman tarafından annesinin vasiyetini tamamlamak üzere külliyeye eklendi.
Tarihe Geçen Miras: Mesir Macunu ve Son Yılları
Manisa'da yükselen Sultaniye Külliyesi, zamanla eskiyen kısımları onarılarak günümüze kadar ulaşmayı başardı. Bu değerli külliyede, 1951 yılından itibaren her sene düzenli olarak şenlikler gerçekleştirilmekte ve şifalı Mesir Macunu halka saçılmaktadır. Halkın bu gelenek nedeniyle camiyi Mesir Camii olarak isimlendirmesi, Valide Sultan'ın halkın gönlünde kurduğu tahtın en somut göstergesidir.
Ayşe Hafsa Sultan, oğlunun parlak saltanat günlerinde, 19 Mart 1534 tarihinde 55 yaşında dünyaya veda etti. Cenazesi, İstanbul'da bulunan Yavuz Sultan Selim Camii'ndeki ebedi istirahatgahına defnedildi. Şehzadedeler Türbesi ile eşinin türbesi arasındaki alanda yer alan bu anıt mezar, maalesef 10 Temmuz 1894 tarihinde meydana gelen şiddetli depremde yıkıldı. Sultan Abdülhamid döneminde yeniden ihyasına başlansa da II. Meşrutiyet sonrası yaşanan ödenek yetersizlikleri yüzünden maalesef tamamlanamadı. Giriş cephesinin estetik zenginliğiyle Osmanlı türbe mimarisinde eşsiz bir tasarım örneği teşkil eden bu güzel eserin kıymetli sütunları ve benzersiz mozaikleri, ne yazık ki yarım kalarak zaman içinde dağılıp kayboldu.