Türkiye'de grafik ve afiş tasarımının kurucu öncülerinden olan Mengü Ertel, 1931 yılında İstanbul'un tarihi semti Üsküdar'da dünyaya gözlerini açtı. Sanat hayatına tiyatro sevdasıyla adım atan, akademide aldığı eğitimle bu tutkusunu çizgilere döken Ertel, 15 Mart 2000 tarihinde İstanbul'da zatürre nedeniyle 69 yaşında aramızdan ayrıldı. Hayatı boyunca ürettiği özgün yapıtlar, tiyatro sahnelerinin afişlerine kazandırdığı estetik ve kazandırdığı uluslararası ödüllerle Türk grafik sanatının dünyadaki en güçlü seslerinden biri olmayı başardı.
Sahne Tozuyla Başlayan Çizgisel Arayış
İstanbul'un köklü semtlerinden Üsküdar'da, Evkaf Dairesi kıdemli memuru Muhsin Bey'in oğlu olarak doğan Ertel, henüz 12 yaşındayken babasını kaybetmenin acısını yaşadı. Yaşadığı bu erken kaybın ardından sanata sığınan genç Mengü, tiyatro ve sinemaya büyük bir ilgi duymaya başladı. Beyaz perdede figüranlık yaparak ve seslendirme stüdyolarında dublaj çalışmalarına katılarak sanat dünyasının havasını erkenden soludu. Resim öğretmeninin yeteneğini fark edip yönlendirmesiyle İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Dekorasyon Bölümü'ne girdi. Bu okuldan başarıyla mezun olduktan sonra, bir süre tiyatro ve sinema dekorları üzerine yoğunlaştı. Akademideki öğrencilik yıllarında edebiyat ve sanat çevreleriyle yakın ilişkiler kurması, onun sanatsal vizyonunu zenginleştiren en önemli etkenlerden biri oldu.
Kariyerinin ilk yıllarında Türk tiyatrosunun efsane ismi Muhsin Ertuğrul'un kurduğu Küçük Sahne'de çalışma fırsatı buldu. Burada, Almanya'dan gelen ünlü dekoratör Kurt Halleper'in asistanlığını üstlenerek sahne tasarımı konusunda derin bir tecrübe edindi. Bu süreçte Türk sinema tarihinin ilk renkli filmi olan Halıcı Kız yapımında dekoratör yardımcısı olarak görev aldı. Aynı yıllarda, Adalet Cimcoz tarafından kurulan ve dönemin sanat merkezi olan Maya Sanat Galerisi'nde yakın dostu heykeltıraş Kuzgun Acar ile birlikte çalışarak sanat dünyasındaki yerini sağlamlaştırdı.
Grafik Sanatlar Atölyesi ve Afiş Devrimi
Takvimler 1953 yılını gösterdiğinde Mengü Ertel, Karaköy'de kendi adını taşıyan Grafik Sanatlar Atölyesi'ni faaliyete geçirdi. Bu atölye, zaman içerisinde büyükerek 1982 yılında kurumsal bir şirkete dönüştü ve Türk reklamcılık ile grafik tarihine damgasını vurdu. Sanatçı, bu çatđ altında büyük markalar, kamu kuruluşları ve festivaller için sayısız amblem ile logo tasarladı. Ülkemizin en prestijli etkinliklerinden biri olan 1. İstanbul Festivali'nin afiş tasarımı da onun bu dönemdeki önemli işleri arasında yer aldı. Ertel ayrıca, 1950 yılında Mustafa Eremektar ve Berk Çalıkman ile bir araya gelerek San Organizasyon'u kurarak girişimci yönünü de ortaya koydu.
Ertel'in kariyerindeki asıl kırılma noktası, Muhsin Ertuğrul'un yönlendirmesiyle başladı. Ertuğrul, 1959-1960 tiyatro sezonunda Yıldız Kenter ve Müşfik Kenter'in kurduğu Kenter Tiyatrosu'nca sahnelenecek olan "Salıncakta İki Kişi" oyunu için bir afiş tasarlamasını istedi. Ertel'in bu oyun için hazırladığı çalışma, Türkiye'de sanatsal nitelik taşıyan tiyatro afişlerinin ilk örneği kabul edildi. Bu başarı, dönemin tüm özel tiyatrolarının kapılarını ona açtı. Haldun Taner'in kaleme aldığı ve Yalçın Tura'nın müziklerini hazırladığı meşhur "Keşanlı Ali Destanı" müzikali için 1967 yılında tasarladığı afiş, onun başyapıtları arasındaki yerini aldı. Yaşamı boyunca tiyatro dünyası için 150'den fazla afiş üreterek bu alanda kırılması güç bir rekorun sahibi oldu.
Uluslararası Başarılar ve Dünya Bienalleri
Mengü Ertel, yerel başarılarının yanı sıra Türk afiş sanatını yurt dışına taşıyan en üretken isim oldu. Dışişleri Bakanlığı Kültür Dairesi'nin destekleriyle Doğu Berlin, Varşova, Brüksel, Köln, Münih, Amsterdam ve Brno gibi pek çok Avrupa kentinde kişisel sergiler düzenledi. Katıldığı uluslararası sergiler ve bienaller sayesinde Türk sanatının dünyada tanınmasına katkı sağladı. Sanatçının eserleri şu etkinliklerde sergilendi:
- Varşova Afiş Bienali (1966, 1968, 1976, 1978, 1980)
- Brno Grafik Bienali (1970, 1972, 1974, 1976, 1978, 1980)
- Frechen 3. Grafik Bienali (1974)
- Cannes 2. Uluslararası Sinema Afişleri Sergisi (1974)
- Melbourne Uluslararası Afiş Sergisi (1977)
- Lahti Afiş Bienali (1979)
Ertel'in tasarladığı "Aslan Asker Şvayk" ve "Godot'yu Beklerken" afişleri, 1966 yılındaki Varşova Bienali kataloğuna girmeyi başardı. "Keşanlı Ali Destanı" ile "Kafkas Tebeşir Dairesi" afişleri ise Wilanów Poster Müzesi'nin kalıcı arşivine dahil edildi. Afişlerinde anlatımcı yönü ön plana çıkaran Ertel, iletmek istediği duyguyu yansıtmak amacıyla çeşitli dokulardan yararlandı. Türkiye'de afiş sanatının yaygınlaşmasında en çok sergi açan sanatçı unvanıyla büyük bir rol oynadı.
Sanatçının başarıları ödüllerle de taçlandırıldı. Cannes'da sergilenen fakat basılmadığı için ödül alamayan "Jeanne D'arc'ın Çilesi" afişini ertesi yıl özel olarak bastırarak Paris Film Afişleri Sergisi'ne gönderdi ve 1975 yılında büyük ödülü İngiliz sanatçı Oscar Zarate ile paylaştı. 1980 Moskova Olimpiyatları için düzenlenen yarışmada ise 5 bin eser arasından üçüncülük ödülüne layık görüldü. Mimar Vedat Dalokay'ın tasarladığı Islamabad Camisi'nin çini panolarının dizaynını yapan sanatçı, 1998 yılında Devlet Sanatçısı unvanını aldı. Hayatının son döneminde TRT 2'de yayınlanan "Cumhuriyete Kanat Gerenler" programını sunan Ertel, İlhan Selçuk ve Turhan Selçuk'un kız kardeşi Ülfet Nuran Hanım ile evliydi ve Murat isminde bir oğlu vardı.