Melikşah Kimdir?

Orta Çağ İslam Türk tarihinin en görkemli dönemine imza atan Büyük Selçuklu Devleti, en parlak günlerini üçüncü sultanı olan Melikşah döneminde yaşamıştır. 6 Ağustos 1055 tarihinde İsfahan'da dünyaya gelen bu büyük hükümdar, babası Alp Arslan'ın izinden giderek imparatorluğu doğudan batıya uzanan bir cihan devleti haline getirmeyi başarmıştır. Henüz dokuz yaşındayken ünlü vezir Nizamülmülk'ün yanında askeri seferlere katılarak pişen ve devlet yönetiminin şifrelerini öğrenen Melikşah, henüz on yaşındayken Karahanlı hanının kızı Türkan Hatun ile evlendirilmiştir. Siyasi ve askeri eğitimiyle seçkin bir lider olarak yetişen genç şehzade, babası tarafından 1066 yılında veliaht tayin edilmiş, Alp Arslan'ın 1072 yılında suikast sonucu öldürülmesiyle de 17 yaşında tahta geçmiştir. Babası 1071 yılında Malazgirt Savaşı için Halep'ten ayrılırken Melikşah Halep'te kalarak idari sorumluluk almıştır.

Tahta Geçiş ve İktidarın Perçinlenmesi

Genç yaşta devletin başına geçen Sultan Melikşah, babası zamanında vezirlik makamına getirilen bilge devlet adamı Nizamülmülk'ü görevinde tutarak yönetimde istikrarı sağlamıştır. İlk dönemlerde taht üzerinde hak iddia eden amcası Kirman meliki Kavurd'un isyanıyla karşılaşan hükümdar, 17 Nisan 1073'te Hemedan yakınlarında amcasını mağlup ederek esir almıştır. Asi lider Kavurt Bey idam edilmiştir. Ayrıca isyancı oğullarının gözlerine mil çekilmiştir. Böylece Selçuklu ülkesindeki emirler arasında Melikşah'ın otoritesi kesinleşmiştir. İktidarını sağlamlaştırdıktan sonra doğu sınırlarına yönelen Sultan, Tirmiz'i ele geçiren Semerkant hanı İkinci Nasr'ın bağlılık bildirmesi üzerine onu affetmiştir. Bunun ardından 1074 yılında Batı Karahanlı Hanlığı Selçuklulara bağlanmıştır.

Cihan İmparatorluğuna Uzanan Fetihler

Devletin merkezini Rey'den İsfahan'a taşıyan Melikşah, gözünü Kafkasya'ya çevirmiştir. Gürcistan topraklarının önemli kısımlarını fethederek sınırları genişleten Sultan, Kafkas Dağları'ndan Hazar Denizi'ne kadar uzanan bölgeleri kontrolü altına almıştır. Batıda ve güneyde de son derece etkin bir siyaset izlenmiştir. Kardeşi Tutuş'ü Suriye melikliğine atayan Melikşah, Emir Porsuk'u da Anadolu'ya göndermiştir. Bunun temel amacı Atsız Bey ile Kutalmışoğlu Süleyman Şah'ın bağımsız devletler kurmasını engellemekti. Suriye meliki Tutuş, isyan eden Atsız'ı yakalayarak boğdurmuştur. Böylece Tutuş, Suriye Selçuklu Sultanlığı'nın ilk sultanı unvanını kazanmıştır. 1085 yılında Diyarbekir'in fethedilmesi neticesinde Mervaniler Devleti yıkılmıştır. Ertesi yıl Suriye seferine çıkan Melikşah; Urfa, Menbic ve Halep'i alarak Antalya'da Akdeniz kıyılarına ulaşmıştır. Denizden aldığı kumları babasının mezarına serpen Sultan, fethin müjdesini Alp Arslan'a vermiştir.

Zirveden Dağılmaya Giden Süreç

Sultan Melikşah, 1092 yılında Bağdat'a giderek Hicaz, Yemen ve Aden'e yönelik büyük bir harekat hazırlamıştır. Aynı yıl Mekke ve Medine de dahil olmak üzere Arabistan'ın büyük kısmı ele geçirilmiştir. Böylelikle hac yolları tamamen güvenlik altına alınmıştır. Selçuklu sınırları Anadolu'dan Umman'a, Kafkaslar'dan Hindistan önlerine kadar genişleyerek tam 10 milyon kilometrekareye ulaşmıştır. Fakat devletin bu muhteçem zirvesi çok sürmemiştir. Başarılı hükümdar, 19 Kasım 1092'de Bağdat'ta karısı tarafından zehirlenerek 37 yaşında hayatını kaybetmiştir. Melikşah'tan sonra Selçuklular eski gücüne hiçbir zaman kavuşamamıştır. Vefatının ardından tahta geçen 13 yaşındaki oğlu Berkyaruk, merkezi otoriteyi korumayı başaramamıştır. Bunu fırsat bilen taht varisleri birer birer isyan ederek ülkeyi bölen süreci başlatmışlardır. İlk başkaldıran isim ise Melikşah'ın kardeşi Tutuş olmuştur. Berkyaruk girdiği savaşta amcasını öldürse de ülkedeki diğer isyan dalgaları durdurulamamıştır. Bu kargaşada eşi Terken Hatun, 5 yaşındaki oğlu Mahmud'u sultan ilan ettirmiştir. Yerel valiler de ardı ardına bağımsızlıklarını ilan etmeye başlamışlardır. Daha sonra Mehmet Tapar ve Ahmed Sencer gibi isimler tahta çıksa da bölünme engellenememiştir. Kutalmışoğlu Süleyman Şah'ın oğlu Kılıç Arslan ise esaretten kaçarak Anadolu Selçuklu Devleti'nin tahtına oturmuştur.

Melikşah devrinde bilim, felsefe ve siyaset alanında dünya çapında tanınan isimler yetişmiştir. Bu önemli şahsiyetler şunlardır:

• Kaşgarlı Mahmut (Dil ve Edebiyat)
• Gazali (Düşünce ve İlahiyat)
• Ömer Hayyam (Matematik ve Astronomi)
• Nizamülmülk (Siyaset ve Devlet Yönetimi)