Türk hariciye tarihinin en seçkin isimlerinden biri kabul edilen ve özellikle Washington Büyükelçiliği görevindeki kritik diplomatik hamleleriyle tanınan Melih Esenbel, 1915 yılında İstanbul'da dünyaya gelmiş, yaşamını Türk dış politikasına adamış ve 27 Temmuz 1995 tarihinde yine bu şehirde hayatını kaybetmiştir. Köklü bir aile geleneğinden gelen tecrübeli diplomat, genç yaşta adım attığı Dışişleri Bakanlığı'nda üstlendiği üst düzey görevler ve yürüttüğü başarılı kriz diplomasisi sayesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin küresel ilişkilerinde kalıcı izler bırakmıştır.
Köklü Aile Mirasından Hariciye Koridorlarına
Melih Esenbel, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönem devlet adamlarından, şair ve bestekâr kimliğiyle tanınan Çorluluzade Mahmut Celaleddin Paşa'nın torunudur. Babası ise İstanbul vilayetinde mektupçuluk görevinde bulunmuş olan bestekâr Şemseddin Ziya Bey'dir. Bu sanatsal ve entelektüel çevre, onun gelecekteki çok yönlü kişiliğinin temellerini atmıştır. Ailenin akademik ve kültürel üretkenliği sonraki nesillerde de devam etmiştir. Nitekim kızı Selçuk Esenbel, Boğaziçi Üniversitesi Doğu Asya Araştırmaları Enstitüsü'nün kurucusu ve eski Tarih bölümü başkanı olarak Türk akademi dünyasında saygın bir yere sahiptir.
Eğitim hayatını Türkiye'nin en seçkin kurumlarında tamamlayan Esenbel, Galatasaray Lisesi'nden mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde yükseköğrenimini bitirmiştir. Diplomasi mesleğine ilk adımını 1936 yılında Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreterlik Özel Kaleminde aday meslek memuru olarak atmıştır. Ancak ertesi yıl vatan borcunu yerine getirmek amacıyla askere gitmiş ve görevinden geçici olarak ayrılmıştır. Askerlik hizmetinin ardından 1938'de İktisat Dairesi'nde, 1939'da ise Ticaret Dairesi bünyesinde çalışarak iktisadi diplomasi alanında tecrübe kazanmıştır.
Avrupa'da savaş rüzgarlarının estiği 1939 yılında Paris Başkonsolosluğu'nda kançılar olarak görevlendirilen genç diplomat, 1940 yılında Paris Büyükelçiliği'nde sırasıyla üçüncü ve ikinci katiplik görevlerini yürütmüştür. Fransa'daki zorlu yılların ardından 1943 yılında Ankara'ya dönerek Protokol Dairesi bünyesinde ikinci katip ve şube müdürü unvanlarıyla hizmet vermiştir.
Washington Yılları ve Tarihi Uçak Kazası
Esenbel'in diplomasi kariyerindeki en önemli dönüm noktalarından biri 1945 yılında Washington Büyükelçiliği'ne atanmasıyla başlamıştır. ABD'nin başkentinde orta elçilik başkatibi, büyükelçilik başkatibi ve orta elçilik müsteşarı olarak uzun yıllar görev yapmış, Türk-Amerikan ilişkilerinin en kritik dönemlerine tanıklık etmiştir. Türkiye'ye döndükten sonra 1952 yılında Milletlerarası Ekonomik İşler Dairesi'nde şube müdürü ve genel müdür olarak görev almıştır. Ardından 1954 yılında Ekonomik İşler Genel Müdürlüğü'nde müdür yardımcılığı, 1956'da ise genel sekreter birinci yardımcılığı makamlarına getirilmiştir. Diplomat, başarı merdivenlerini hızla tırmanarak 1957 yılında Dışişleri Genel Sekreteri (müsteşar) makamına yükselmiştir.
Müsteşarlık döneminde, Türkiye siyasi tarihine geçen çok önemli bir olayın merkezinde yer almıştır. Dönemin Başbakanı Adnan Menderes'in Kıbrıs görüşmeleri için Londra'ya gittiği 1959 yılında, heyeti taşıyan uçak İngiltere'de düşmüştür. Esenbel, birçok bürokrat ve siyasetçinin hayatını kaybettiği bu feci kazadan ağır yaralı olarak kurtulmayı başaran isimlerden biridir. Mucizevi kurtuluşunun ardından diplomatik görevlerine devam eden tecrübeli diplomat, 1960 yılında ilk kez Washington Büyükelçisi olarak görevlendirilmiştir. Ancak aynı yılın aralık ayında Genel Sekreter Yüksek Müşavirliği görevine atanarak merkeze çekilmiştir.
Uluslararası Temsilcilikler ve Dışişleri Bakanlığı Dönemi
Melih Esenbel, 1963 yılında Türkiye'nin Tokyo Büyükelçiliği görevine atanarak Doğu Asya'da ülkesini temsil etmiştir. Japonya'daki başarılı çalışmalarının ardından, 1967 yılında ikinci kez Washington Büyükelçisi olarak Amerika Birleşik Devletleri'ne gönderilmiştir. Bu dönemde Türk-Amerikan ilişkilerinin seyri, Kıbrıs meselesi ve haşhaş ekimi gibi hassas konular etrafında şekillenirken Esenbel'in dengeli diplomasisi öne çıkmıştır. Esenbel'in kariyeri boyunca yürüttüğü en kritik kurumsal roller şu şekilde özetlenebilir:
- Dışişleri Bakanlığı Müsteşarlığı görevinde bulunarak bürokrasinin en üst kademesinde bulunmuştur.
- Üç farklı dönemde Washington Büyükelçiliği yaparak Türk-Amerikan ilişkilerini yönetmiştir.
- Tokyo Büyükelçisi sıfatıyla Doğu Asya'da Türkiye'yi temsil etmiştir.
- Sadi Irmak kabinesinde dışarıdan atanan Dışişleri Bakanı olarak görev almıştır.
1974 yılına gelindiğinde, Türkiye'de yaşanan siyasi istikrarsızlık sürecinde aktif siyaset sahnesinde görev almıştır. TBMM'den güvenoyu alamayan Sadi Irmak başkanlığındaki azınlık hükûmetinde dışarıdan Dışişleri Bakanı olarak kabineye dahil olmuştur. Bu kısa ama yoğun bakanlık döneminde ülkenin dış ilişkilerini başarıyla koordine etmiştir. Bakanlık görevinin tamamlanmasının ardından, 1975 yılında üçüncü kez Washington Büyükelçisi olarak atanarak ABD'ye dönmüştür. Bu görev, onun Türk diplomasisindeki sarsılmaz yerini bir kez daha kanıtlamıştır.
1979 yılında yaş haddinden emekliye ayrılan tecrübeli diplomat, aktif hariciye hayatını sonlandırmıştır. Emine Esenbel ile evli olan ve ömrünü vatanına adayan büyükelçi, 27 Temmuz 1995 tarihinde hayata gözlerini yumuştur. Naaşı, İstanbul'un tarihi mekanlarından Yahya Efendi Tekkesi hazîresinde yer alan aile kabristanında ebedi istirahatgahına tevdi edilmiştir.