Osmanlı'nın çok kültürlü musiki dünyasının en parlak isimlerinden biri olan Tateos Enserciyan, namıdiğer Kemani Tatyos Efendi, 1858 yılında İstanbul'un tarihi semti Ortaköy'de hayata gözlerini açtı. Fakir bir Ermeni ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelen bu dahi sanatçı, yoksullukla geçen çocukluğuna rağmen içindeki müzik aşkını büyüterek dönemin en kıymetli bestecilerinden biri olmayı başardı. Hayatı boyunca ürettiği unutulmaz melodilerle Türk Sanat Müziği tarihine yön veren müzisyen, melankolik tınıları ve ruhu dinlendiren eserleriyle hem saray çevrelerinde hem de halk arasında derin izler bıraktı. Ünlü sanatçının günümüze kadar ulaşan ve hafızalara kazınan ölümsüz nağmeleri, onun makam dünyasındaki tartışılmaz dehasını bugün de yaşatmaya devam ediyor.
Yoksulluktan Musiki Zirvesine Uzanan Zorlu Yıllar
Genç Tateos'un çocukluğu büyük maddi sıkıntılarla şekillendi. Ortaköy'deki Ermeni okulundan mezun olduktan sonra, ailesinin geçimine destek olmak amaçlı küçük yaşta bir saatçinin yanına çırak verildi. Burada aradığı huzuru bulamayınca şansını çilingir dükkanında denedi. Ancak onun aklı her zaman melodilerdeydi. Kilise musikişinalarından olan babası Monakyan, onun bu gizli yeteneğini ilk fark eden kişi oldu. Ardından dayısı Movses Papazyan devreye girdi. Dayısından aldığı ilk kanun dersleri, Tateos'un müzik dünyasına attığı ilk ciddi adımdı. Genç müzisyen yeteneğini hızla kanıtladı.
Kısa süre sonra yaylı saza olan ilgisi baskın çıktı. Dönemin ünlü virtüözlerinden Kemani Kör Şebüh, ona keman çalmanın inceliklerini öğretti. Nota bilgisini geliştirmek ve musiki teorisini kavramak için de yoğun çaba sarf etti. Bu amaçla Civan ve Askid ağalardan hem sözlü hem de enstrümantal eserlerin yapısını öğrendi. Kendisini iyice geliştiren Tatyos, genç yaşta sahnelerin aranan ismi haline geldi. Galata'da bulunan meşhur Pirinççi Gazinosu onun fasıl yönettiği ilk önemli mekanlar arasındaydı. Burada sergilediği yönetim başarısı, ününün kısa sürede tüm İstanbul'a yayılmasını sağladı.
İstanbul'un Dev Müzisyenleriyle Dostluk ve Üretim Dönemi
Şöhreti artan sanatçı, döneminin en seçkin edebiyatçı ve müzisyenleriyle yakın ilişkiler kurma fırsatı yakaladı. Dönemin büyük edebiyatçısı Ahmet Rasim Bey ile kurduğu dostluk, onun sanat yaşamında çok özel bir yere sahipti. Ayrıca Civan ve Andon kardeşler, Şevki Bey, Kemençeci Vasilaki ve dahi Tanburi Cemil Bey gibi isimlerle bir araya gelerek ortak meclislerde saz çaldı. Musiki sohbetlerinin ve meşklerin vazgeçilmez ismi olan bestekar, dostlarıyla sanatını paylaştıkça üretkenliğini de artırdı. Tanburi Cemil Bey ile olan yakın arkadaşlığı, onun enstrümantal arayışlarına yeni bir soluk kazandırdı. Bu üretken dönemde pek çok klasik saz eserine imza atmayı başardı. Klasik formdaki peşrevlerin yanı sıra çok sayıda saz semaisi de besteledi. Sanatçının özellikle karcığar, suzinak ve rast makamlarındaki peşrevleri Türk çalgı müziğinin seçkin örnekleridir. Aynı zamanda hüseyni ve rast saz semaileriyle de müzikal dehasını kanıtlamıştır.
Tatyos Efendi'nin her kesimden insanı derinden etkileyen çok sayıda bestesi bulunuyordu. Ancak onun adını Türk müzik tarihine altın harflerle yazdıran yapıtı, dillere pelesenk olan ölümsüz uşşak şarkısıdır. Müzikseverlerin ruhuna dokunan "Gamzedeyim Deva Bulmam" adlı bu eser, nesiller boyu dilden dile aktarıldı. Muhteçem eseri cumhuriyet döneminde Müzeyyen Senar ve Barış Manço gibi efsanevi sesler de yorumladı. Bu parça günümüzde de değerini korumaktadır. Bestekârın devlet kurucusu Mustafa Kemal Atatürk tarafından da çok sevilen bir diğer eseri ise uşşak makamındaki eseridir. Atatürk'ün büyük bir hayranlıkla dinlediği "Mani oluyor halimi takrire hicabım" eseri de onun başyapıtları arasındadır. Ayrıca güftesi yakın dostu Ahmet Rasim Bey'e ait olan bir şarkısı daha vardır. "Bu akşam gün batarken gel, sakın geç kalma erken gel" mısralarıyla başlayan bu uşşak şarkısı klasikleşmiştir.
Kayıp Hazineler ve Hüzünlü Bir Veda
Tatyos Efendi, batı notasyonuna ve geleneksel nota sistemine hâkim bir müzisyendi. Buna rağmen, eserlerinin büyük bir kısmı o dönemde yazılı olarak kayıt altına alınamadı. Bu ihmal nedeniyle ne yazık ki pek çok bestesi zaman içinde unutularak kaybolup gitti. Günümüze ancak sınırlı sayıda eseri ulaşabilmiştir. Bugün elimizde sekiz peşrev, altı saz semaisi, bir beste denemesi ve kırk yedi şarkısı bulunmaktadır. Bu eserler geleneksel Türk çalgı müziğinin en nadide taşları arasında gösterilmektedir. Yıllar sonra usta müzisyen Süleyman Erguner, 1996 yılında özel bir çalışmaya imza attı. Erguner, bestecinin mirasını yaşatmak için "Tatyos Efendi Külliyatı" adıyla iki CD'den oluşan bir albüm yayımladı. Albümde sanatçının aralarında Suzinak Peşrev, Kürdilîhicazkâr Peşrev gibi şaheserlerinin de bulunduğu 39 seçkin eseri derlendi.
Büyük sanatçının hayatının son dönemi ise derin bir yalnızlık ve sefalet içinde geçti. Geçimini sağlamak için ömrü boyunca çeşitli gazinolarda keman veya kanun çalmak zorunda kalmıştı. Yaşadığı yoksulluk ve alkol bağımlılığu nedeniyle sağlığı zamanla ciddi şekilde bozuldu. Bu zor günlerinde Ahmet Rasim Bey gibi birkaç sadık dostu dışında kimsesi kalmamıştı. Müzik dünyasına kattığı onca zenginliğe rağmen adeta terk edildi.
Kemani Tatyos Efendi, 16 Mart 1913 tarihinde henüz 55 yaşındayken karaciğer sirozundan dolayı vefat etti. Büyük ustanın cenazesi de hayatı gibi hüzünlü ve sessiz oldu. Törenine Ahmet Rasim Bey dahil olmak üzere sadece on ya da on beş kişi katıldı. Cenazesi Kadıköy Uzunçayır Ermeni Mezarlığı'na defnedildi. Sanatçının kilise defterindeki ölüm kaydına ise yürek burkan bir detay eklendi. Türk müziğinin bu dev isminin mesleği kayıtlara sadece "Çalgıcı" olarak geçirilmişti.
Kemani Tatyos Efendi'nin En Popüler Eserleri
Eserlerinde makamların ruhunu en ince ayrıntısına kadar işleyen dahi bestekârın günümüze ulaşan ve sıkça icra edilen bazı önemli eserleri şunlardır:
- Gamzedeyim Deva Bulmam (Uşşak)
- Mani oluyor halimi takrire hicabım (Hicazkâr)
- Bu akşam gün batarken gel, sakın geç kalma erken gel (Uşşak)
- Çekdim elimi gayrı bu dünya hevesinden (Hüseyni)
- Göz süzüp yan bakışınla yine aldatma beni (Karcığar)
- Mavi atlaslar giyersin (Rast)