Türkiye Cumhuriyeti'nin erken dönem parlamento tarihinde iz bırakan İstamat Zihni Özdamar, Mustafa Kemal Atatürk'ün azınlık temsilcileri için mecliste oluşturduğu özel kontenjan kapsamında bağımsız Eskişehir milletvekili olarak görev yapmış önemli bir siyasetçidir. Kendisini Türk veya kendi tanımıyla Türk Ortodoks olarak ifade eden Özdamar, 1935 ile 1946 yılları arasında TBMM bünyesinde kritik yasama çalışmalarına katılmıştır. O, mecliste üstlendiği bu tarihi rolle ülkenin azınlık kökenli ilk parlamenterleri arasında özel bir yere sahiptir. Bu temsil son derece anlamlıdır.
Mecliste Azınlık Kontenjanı ve Eskişehir Dönemi
Cumhuriyetin kuruluş yıllarında, toplumsal bütünleşmeyi pekiştirmek amacıyla farklı grupların meclis çatısı altında temsil edilmesine büyük önem veriliyordu. Bu doğrultuda Mustafa Kemal Atatürk'ün bizzat aldığı karar neticesinde mecliste gayrimüslim vatandaşlar için özel kontenjanlar oluşturulmuştur. Eskişehir'de bağımsız kimliğiyle tanınan İstamat Zihni Özdamar da bu kontenjandan yararlanarak parlamentoya girme hakkı kazanmıştır. 1935 yılında başlayan bu temsil süreci, kesintisiz bir şekilde 1946 yılına kadar devam etmiştir. Kendisi, TBMM 5. Dönem, 6. Dönem ve 7. Dönem boyunca aralıksız olarak Eskişehir milletvekili sıfatıyla görev yapmıştır. Dönemin siyasi koşulları altında bağımsız bir kimlikle bu sorumluluğu sürdürmesi, onun siyasi tarihteki duruşunu belirginleştirmiştir. Bu durum, meclisin çok sesli yapısına katkı sağlamıştır. Yasama faaliyetleri bu sayede zenginleşmiştir.
Cumhuriyet Tarihindeki Yeri ve Kimliği
Özdamar, kimlik tanımlaması bakımından da Türk siyasetinde oldukça özgün bir portre çizmektedir. O, resmi kayıtlarda Türk veya kendi tanımıyla Türk Ortodoks kimliğiyle bilinen ve bu kimliğiyle kabul gören bir şahsiyettir. Onun bu özgün duruşu, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin benimsediği kapsayıcı vatandaşlık vizyonunun, toplumsal uzlaşı arayışının ve çok sesli demokrasi ideallerinin en somut pratik yansımalarından biri olarak kabul edilmektedir. Ayrıca cumhuriyet döneminde parlamentoda yer alan azınlık mensubu temsilciler arasında adı saygıyla anılan sembol figürlerden biri olmuştur. Onun meclisteki mevcudiyeti, parlamenter temsil kabiliyetinin gelişimine son derece önemli bir katkı sunmuştur. Tarihsel miras açısından bu durum son derece kıymetlidir.
İstamat Zihni Özdamar, cumhuriyetin kurumsallaşma yıllarında parlamento çatısı altında farklı düzeylerde sorumluluk üstlenen gayrimüslim parlamenterlerin öncülerinden biridir. Türkiye Cumhuriyeti'nde farklı dönemlerde azınlık mensubu siyasetçilerin üstlendiği bu yasama rolleri genel olarak şu şekilde sıralanabilir:
- Cumhuriyet tarihi boyunca çeşitli dönemlerde icra edilen milletvekilliği görevleri,
- Yeni anayasaların hazırlık süreçlerinde kritik rol oynayan kurucu meclis üyeliği,
- Parlamentonun çift meclisli olduğu dönemlerde yürütülen senatörlük çalışmaları.
Özdamar, bu yapının meclisteki öncüsü olarak tarihe geçmiştir.