Türk tarih yazımının ve dil çalışmalarının önde gelen isimlerinden biri olan İsmail Hami Danişmend, 1889 ile 1967 yılları arasında yaşamış, Osmanlı tarihi araştırmaları ve Millî Mücadele'ye sunduğu fikrî katkılarla tanınan önemli bir mütefekkirdir. Babası Cebel-i Garbî mutasarrıfı Emir Mehmed Kâmil Beğ olan yazar, eğitim hayatına Beyrut ve Şam gibi şehirlerde adım atmıştır. Yükseköğrenimini Mekteb-i Mülkiye'de tamamlamadan evvel, Paris College bünyesinde Fransısca dersleri alarak dil yeteneğini geliştirmiştir. Özellikle Sivas Kongresi'ne katılarak bağımsızlık ateşinin yakılmasında etkin rol oynamış, çıkardığı yayınlar ve yazdığı makalelerle millî ruhu canlı tutmayı başarmıştır. Hayatını Türk ve İslam tarihinin derinliklerini araştırmaya adayan yazar, geride otuzdan fazla değerli eser bırakarak kültür dünyamıza yön vermiştir.
Eğitim Hayatı ve Akademik Kariyeri
Gençlik yıllarında farklı coğrafyaları tanıma fırsatı bulan Danişmend, ortaöğrenimini Beyrut ve Şam'da tamamlamıştır. Bu süreç onun kültürel vizyonunu genişletmiştir. İstanbul'da Mekteb-i Mülkiye'de eğitim görürken Fransa'ya giderek Paris College bünyesinde dil eğitimi almıştır. Yurda döndükten sonra akademik alanda çeşitli sorumluluklar üstlenen Danişmend; İstanbul Maliye Mektebi, Edebiyat Fakültesi ve Mülkiye Mektebi gibi seçkin eğitim kurumlarında dinler tarihi ile siyasi tarih alanında dersler vermiştir. Ayrıca Bağdat Hukuk Mektebi müdülüğü görevini üstlenerek eğitim yöneticiliği yapmıştır. Aile hayatında İngiliz Said Paşa'nın torunu Nazan Hanım ile evlenen tarihçi, Şevket Mocan'ın da akrabasıdır.
Millî Mücadele Yılları ve Gazetecilik
Danişmend, Anadolu'da yükselen bağımsızlık hareketine kayıtsız kalmamış ve Millî Mücadele'yi aktif olarak desteklemiştir. Fikirlerini geniş kitlelere ulaştırmak amacıyla Nisan 1919'da Memleket gazetesini çıkarmıştır. Kendi imkânlarıyla yayın hayatına kazandırdığı bu gazete, işgale karşı uyanışın sesi olmuştur. Bunun yanı sıra Hâkimiyet-i Milliye ve İrâde-i Milliye gibi Millî Mücadele'nin yayın organlarında da yazılar neşretmiştir. Kalemiyle vatan savunmasına katılan aydınlar arasında saygın bir yer edinmiştir. Tarihî dönüm noktalarından biri olan Sivas Kongresi'nde de delege olarak yer almıştır. Kongrede ülkenin geleceğine dair önemli kararların alınmasına katkı sunmuştur.
Cumhuriyet Dönemi Araştırmaları ve Tarih Tezleri
Cumhuriyet ilan edildikten sonra resî görevlerden uzak duran Danişmend, kendini tamamen Türk-İslam tarihi araştırmalarına vakfetmiştir. Bu dönemde çalışmalarını otuzdan fazla kitapta toplayarak literatüre devasa katkılar sunmuştur. 1939 ve 1940 yılları arasında Hüseyin Sadettin Arel'in sahipliğini üstlendiği Türklük Milliyetçi Kültür Mecmuası isimli dergide başyazarlık yaparak milliyetçi fikirlerini bu mecradan geniş kitlelere ulaştırma imkânı bulmuştur. On beş sayı boyunca milliyetçi fikirleri savunmuştur. Onun en bilinen eseri, bugün dahi araştırmacıların başvuru kaynağı olan İzâhlı Osmanlı Târîhi Kronolojisi adlı çalışmasıdır. Bu eserinde devşirme sisteminin Türk milletine verdiği zararları ve bu yapıların olumsuz faaliyetlerini detaylandırmıştır. Eserlerinde milliyetçi tarih tezlerini savunan yazar, Türkçe konusundaki hassasiyetiyle de öne çıkmıştır.
Dil Çalışmaları ve Vefatı
Tarih araştırmalarının yanı sıra Türkçenin gelişimi ve korunması için de önemli eserler üretmiştir. Yazarın dil alanındaki mühim çalışmaları şunlardır:
- Türkçe-Osmanlıca-Fransızca Lügat
- Destan ve Dîvan Edebiyâtı'nda İstanbul Sevgisi
- Türkçe Resimli Büyük Dil Kılavuzu
Hayatının son anına kadar kalemi elinden bırakmayan İsmail Hami Danişmend, 12 Nisan 1967 tarihinde İstanbul'da vefat etmiştir. Vefatından üç gün sonra, yani 15 Nisan 1967'de Zincirlikuyu Mezarlığı'nda toprağa verilmiştir. Geride bıraktığı eserler ve düşünsel miras, günümüzde de tarihçiler ve dil araştırmacıları için yol gösterici olmayı sürdürücük niteliktedir.