1880 yılında imparatorluğun başkenti İstanbul'da dünyaya gözlerini açan İsmail Hakkı Canbulat, Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküş döneminden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarına uzanan o fırtınalı tarihsel kesitte kritik roller üstlenmiş seçkin bir Türk siyasetçisidir. Kafkasya'dan Anadolu'ya göç etmek zorunda kalan köklü Çerkes Hatko ailesinin bir ferdi olan Canbulat, Harp Okulu sıralarında filizlenen vatanseverlik duygularıyla askeri ve idari kariyerine yön vermiştir. Hem Osmanlı İmparatorluğu'nun demokratikleşme sancılarında hem de Cumhuriyet'in kuruluş aşamasındaki çok partili hayata geçiş adımlarında aktif olarak yer almıştır. Genç yaşta üstlendiği askeri görevlerle başlayan ömrü, diplomatik temsilcilikler, milletvekillikleri, valilik ve nazırlık gibi devletin en üst kademelerindeki görevlerle taçlanmıştır.
Askeri Kimliği ve Meşrutiyet Mücadelesi
Harp Okulu'ndan başarıyla mezun olduktan sonra teğmen rütbesiyle orduya katılan genç subay, görev yeri olarak tayin edildiği Manastır ve Selanik'te hürriyet fikirleriyle tanışmıştır. Makedonya topraklarında filizlenen İttihat ve Terakki hareketinin içerisinde yer alarak, 1908 yılında İkinci Meşrutiyet'in ilan edilmesini sağlayan askeri ve siyasi organizasyonda hayati bir köprü görevi yürütmüştür. Meşrutiyet'in ilanının ardından başkente dönen Canbulat, mezun olduğu okulda bir süre tarih öğretmenliği yaparak genç beyinleri aydınlatmıştır. Ancak onun dinamik yapısı, onu daha aktif yönetim kademelerine çekmiştir. 1909 yılında askeri üniformasını çıkararak sivil bürokrasiye adım atmış ve Büyükada Kaymakamı olarak idari görev yapmıştır. Siyasi yeteneği ve hitabet gücü sayesinde kısa sürede parlayan devlet adamı, 1912 yılındaki seçimlerde İzmit milletvekili sıfatıyla Mebuslar Meclisi'ne girerek parlamento hayatına başlamıştır.
Devlet Hizmetinde Zirve: Valilikten Nazırlığa
Balkan Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte vatan savunmasını her şeyin üstünde tutan tecrübeli siyasetçi, gönüllü yedek subay olarak cephedeki yerini almıştır. Savaşın sona ermesinin ardından devletin güvenlik ve istihbarat bürokrasisinde önemli görevler üstlenen Canbulat, önce Millî Emniyet bünyesinde çalışmış, ardından da Emniyet Genel Müdürlüğü makamına getirilmiştir. Bu görevdeki üstün idari yetenekleri sayesinde kısa süre içinde İstanbul Valisi ve İstanbul Şehremini (Belediye Başkanı) olarak görev yapmıştır. Diplomatik alanda da ülkesini temsil eden Canbulat, Stokholm Büyükelçiliği görevine atanmıştır. Dünya Savaşı'nın en sıcak günlerinde, 30 Temmuz 1918 tarihinde Dahiliye Nazırlığı (İçişleri Bakanlığı) gibi son derece kritik bir makama getirilerek iç güvenliğin başına geçmiştir. İki ay süren bu yoğun bakanlık görevinin ardından kabineden ayrılmıştır.
İsmail Canbulat'ın Ühstlendiği Kritik Görevler
- Emniyet Genel Müdürlüğü ile güvenlik bürokrasisinde liderlik
- İstanbul Valiliği ve Şehreminliği (Belediye Başkanlığı)
- Dahiliye Nazırlığı (İçişleri Bakanlığı) görevi
- Stokholm Büyükelçiliği diplomatik görevi
- TBMM İstanbul Milletvekilliği ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası yöneticiliği
Mütareke Dönemi, Malta Sürgünü ve Cumhuriyet
Birinci Dünya Savaşı'nın ardından İttihat ve Terakki Fırkası'nın kendini feshetmesiyle birlikte kurulan Teceddüt Fırkası'nın kurucu kadrosunda yer alan Canbulat, işgal güçlerinin ve Damat Ferit Paşa hükümetinin hedefi haline gelmiştir. İstanbul'un işgali sonrasında tutuklanarak İngilizler tarafından Malta Adası'na sürgüne gönderilmiştir. Malta'daki esaret günlerinin ardından vatanına dönen kararlı siyasetçi, Millî Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının ardından Ankara'daki yeni mecliste yerini almıştır. 1923 yılında TBMM II. Dönem İstanbul Milletvekili seçilerek yasama çalışmalarına katılmıştır. Yeni devletin demokratikleşmesi adına Rauf Bey ile omuz omuza vererek ülkenin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluşunda ve yönetim kadrosunda kurucu üye olarak bulunmuştur.
Siyasi Ayrışmalar ve Trajik Son
Çok partili hayatın ilk denemesi olan bu muhalefet hareketi, dönemin sert siyasi atmosferinde uzun ömürlü olamamıştır. 1926 yılında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'e yönelik planlanan İzmir Suikastı girişimi sonrasında yürütülen geniş çaplı soruşturma kapsamında gözaltına alınan isimler arasında İsmail Hakkı Canbulat da yer almıştır. Suikast girişimiyle doğrudan ya da dolaylı bağlantısı olduğu iddiasıyla İzmir İstiklal Mahkemesi'nde yargılanan ünlü siyasetçi, mahkemenin verdiği karar doğrultusunda 13 Temmuz 1926 tarihinde İzmir'de asılarak idam edilmiştir. Osmanlı'nın son döneminde hürriyet mücadelesinin en aktif aktörlerinden biri olan Canbulat'ın trajik sonu, Türk siyasi tarihinin en dramatik sayfalarından biri olarak kayıtlara geçmiştir.