İdi Amin Kimdir?

Uganda'nın kuzeyindeki Koboko kasabasında 17 Mayıs 1925 tarihinde dünyaya gelen ve Kakwa kabilesine mensup olan İdi Amin Dada Oumee, askeri kimliğiyle sivrildikten sonra gerçekleştirdiği darbeyle iktidarı ele geçirerek ülkesini demir yumrukla yöneten bir diktatördür. Kendine has kurnazlığı, sert mizacı ve dünya siyasetinde yarattığı krizlerle tanınan bu sıra dışı figür, 16 Ağustos 2003 tarihinde sürgünde bulunduğu Suudi Arabistan'da 78 yaşında yaşamını yitirmiştir. Devlet başkanlığı döneminde attığı radikal adımlar, sınır dışı kararları ve kabile çatışmalarıyla Afrika kıtasının en tartışmalı liderlerinden biri haline gelmiştir.

Askeri Kariyeri ve Hızlı Yükselişi

Eğitim hayatı oldukça kısıtlı geçen İdi Amin, genç yaşta adım attığı ordu düzeninde hızlıca yükseldi. 1943 yılında İngiliz sömürge yönetimi altındaki Afrika Kraliyet Tüfekli Birliği'ne (King's African Rifles - KAR) katılarak profesyonel askeri yaşamına başladı. İkinci Dünya Savaşı sırasında müttefik saflarında Birmanya cephesinde savaşan Amin, ardından Kenya'da patlak veren Mau Mau Ayaklanması'nı (1953-1957) bastırma harekatlarında aktif roller üstlendi. Bu operasyonlardaki başarıları sayesinde büyük çavuş rütbesine erişti ve subaylık eğitimi almaya hak kazandı.

Askeri yeteneklerinin yanı sıra güçlü fiziğiyle de dikkat çeken İdi Amin, spor dünyasında da adından söz ettirdi. Boğa burcu olan Amin, 1951 ile 1960 yılları arasında Uganda ağır sıklet boks şampiyonluğunu kimseye kaptırmayarak bu alandaki rüşdünü ispatladı. Aynı dönemde popüler bir ragbi oyuncusu olarak da sahalarda boy gösterdi. Uganda'nın 1962 yılında bağımsızlığını kazanmasından hemen önce subaylık rütbesi almayı başaran az sayıdaki Ugandalı askerden biri oldu. 1964 yılına gelindiğinde, albay rütbesiyle ordu ve hava kuvvetleri komutan yardımcılığı makamına getirildi.

Şubat 1966'da iktidarı ele geçiren Dr. Apolo Milton Obote ile yakın ilişkiler kuran Amin, 1965 senesinde Zaire'deki isyancılarla geliştirdiği ilişkilerin yol açtığı büyük skandala rağmen yükselişini sürdürdü. Nitekim 1966 yılında ordu ve hava kuvvetleri komutanlığına atandı, 1968'de ise tümgeneral rütbesini aldı. Ancak Devlet Başkanı Obote ile zamanla bozulan ilişkileri nedeniyle 1970 yılında bu görevinden el çektirildi.

Askeri Darbe ve Sert Politikalar Dönemi

Tümgeneral rütbesindeyken görevden alınması, İdi Amin'in hedeflerini durdurmaya yetmedi. Devlet Başkanı Obote'nin Singapur'da resmi bir ziyarette bulunmasını fırsat bilen Amin, 25 Ocak 1971 tarihinde askeri bir darbe organize ederek devlet başkanlığı koltuğuna oturdu ve kendisini silahlı kuvvetlerin başkomutanı ilan etti. Bu hamleden yalnızca bir yıl sonra feldmareşal unvanını alan lider, ülkedeki tüm kontrolü tek elde topladı.

1972 yılında aldığı radikal bir kararla Uganda'da yaşayan ve İngiliz pasaportuna sahip olan yaklaşık 55 bin Asyalıyı hedef aldı. Onlara ülkeyi terk etmeleri için 90 günlük süre tanıdı ve mal varlıklarına el koydu. Sınır dışı edilen yabancıların geride bıraktığı ticari ve endüstriyel işletmeleri kendi akrabalarına ve ülkedeki Müslüman azınlığa devretti. Bu plansız paylaşım, Uganda ekonomisinin hızla çökmesine zemin hazırladı. 1975'te mareşal rütbesini alan ve 1976'da kendisini ömür boyu devlet başkanı ilan eden Amin'in dış politikadaki tercihleri de ülkesini yalnızlaştırdı:

• İsrail ile olan diplomatik ve askeri bağlantılarını tamamen kopardı.
• Uluslararası arenada Libya ve Filistin saflarında yer almayı seçti.
• Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere'ye yönelik sert ithamlar ve hakaretlerde bulundu.

Bu agresif dış politika hamlelerine karşılık olarak ABD 1973'te, İngiltere ise 1976'da Uganda'daki diplomatik temsilciliklerini kapatma kararı aldı.

Entebbe Olayı ve İktidarın Sonu

İdi Amin döneminin en büyük kırılma noktalarından biri 4 Temmuz 1976'da gerçekleşen Entebbe olayı oldu. Filistinli eylemciler tarafından kaçırılan ve içinde çok sayıda İsrailli ile Yahudi yolcunun bulunduğu Fransız yolcu uçağının Uganda'nın Entebbe Havalimanı'na iniş yapmasına göz yuman Amin, krize doğrudan müdahil oldu. İsrail özel kuvvetlerinin düzenlediği beklenmedik bir kurtarma operasyonu sonucunda havalimanında konuşlu 45 Uganda askeri hayatını kaybetti, ülkenin 11 savaş uçağı imha edildi. Operasyonda dört rehine ve bir İsrail askeri ölürken, rehinelerden birinin daha sonra hastanede Uganda askerlerince öldürülmesi Amin'in uluslararası itibarını tamamen yerle bir etti.

Bu prestij kaybının yanı sıra komşuları Tanzanya ve Kenya ile giriştiği sınır çatışmaları Doğu Afrika Topluluğu'nu ciddi şekilde zayıflattı. Ülke içinde ise kabileler arası çatışmaları körükleyen Amin'in, Akodli ve Langi topluluklarının tamamen yok edilmesi talimatını verdiği öne sürüldü. Kendi iktidarı süresince yaklaşık 350 bin insanın işkence görerek öldürüldüğı iddiaları tarihe geçti. Davranışlarındaki ani değişimler, kurnazlıkla soytarılık, nezaket ile vahşet arasında gidip gelen bir karakter portresi çizmesine neden oldu.

Ekim 1978'de Tanzanya'nın desteklediği Uganda Ulusal Kurtuluş Ordusu gerillalarının başlattığı geniş çaplı taarruz, Amin'in sonunu hazırladı. Libya lideri Muammer Kaddafi'nin askeri ve lojistik desteğine, ayrıca Filistin Kurtuluş Örgütü'nün gönderdiği savaşçılara rağmen Amin, iktidarı koruyamayacağını anladı. 13 Nisan 1979'da gerillalar başkent Kampala'ya girmeden hemen önce ülkeden kaçtı. Önce Libya'ya sığınan eski lider, daha sonra Suudi Arabistan'a geçerek buraya yerleşti. Kısa süre sonra iki eşi ve 22 çocuğu da yanındaki yerini aldı.

1989 yılında gizlice Uganda'ya dönmek amacıyla Zaire'ye gelen eski diktatör, bu iki ülke arasında diplomatik bir krize yol açtı. Kongo hükümeti onu Uganda'ya iade etmeyi reddederek tekrar Suudi Arabistan'a dönmesini sağladı. İdi Amin, sürgün hayatı yaşadığı Cidde'de 16 Ağustos 2003 tarihinde 78 yaşında hayata gözlerini yumdu.