Türk bilim dünyasının ve kamu yönetiminin öncü isimlerinden biri olan Hoca Ali Rıza Efendi, 1843 yılında Çankırı'nın Çerkeş ilçesindeki Kurtlar Mahallesi'nde dünyaya gelmiştir. Kendisi, mesleki kariyeri boyunca şu önemli rolleri üstlenmiştir:
- Bilim insanı
- Öğretmen
- Bürokrat
Aldığı nitelikli eğitim ve gösterdiği üstün başarılar sayesinde Türkiye'nin ilk ormancılık diplomasına sahip Orman Genel Müdürü olarak tarihe adını yazdırmıştır. Çok yönlü bir bürokrat ve idealist bir eğitimci olan bu kıymetli şahsiyet, ülkedeki ormancılık faaliyetlerinin kurumsallaşması ve modern eğitim yöntemleriyle canlanması adına yaşamı boyunca durmaksızın çalışmıştır. Hem sahada hem de akademik kürsülerde gösterdiği gayretler, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan süreçte Türk ziraat ve orman sektörünün gelişiminde belirleyici rol oynamıştır.
Eğitimcilik Yılları ve Akademik Kariyeri
Asıl adı Ali olan ve ikinci ismi Rıza'yı da gururla taşıyan bu değerli akademisyen, ormancılık camiasında "Ali Hoca" veya sadece "Hoca" isimleriyle anılmaktaydı. Hayat arkadaşıyla 1870 senesinde İstanbul'da dünya evine giren Ali Rıza Bey, aynı zamanda üç yabancı dile de oldukça hakimdi. Kendisinin ustalıkla konuştuğu diller şunlardır:
- Arapça
- Farsça
- Fransızca
Yabancı dillere olan bu hakimiyeti, onun 1871 yılında Orman Mektebi bünyesinde Arapça öğretmenliği görevine atanmasını sağladı. Eğitimcilik yaparken kendisini geliştirmeyi de ihmal etmedi. Görev yaptığı okulun sınavlarında üstün başarı göstererek 1878'de Orman Müfettişi Saniliği unvanını elde etti. Bu diploma, onun mesleki kariyerinde yepyeni bir sayfa açtı. Zamanla başarılı çalışmalarıyla tanınan akademisyen, 1884 senesinde Orman ve Maadin Mektebi'nin müdür yardımcılığı makamına layık görüldü.
1 Mart 1893 tarihi, kurumlar adına yeni bir başlangıçtı. Orman ve Maadin Mektebi, Halkalı Ziraat Mektebi Alisi ile birleştirilince, Ali Rıza Hoca bu yeni çatı altında nebatat ve orman fenni dersleri vermeye başladı. Öğrencilerine doğa sevgisini aşılayan Hoca, akademik birikimiyle kısa sürede fark yarattı. Sergilediği yüksek liyakat ve mesleki ehliyet, 1904 yılının Temmuz ayında ona prestijli bir ödül getirdi. Kendisi, Orman Fen Heyeti Fahri Üyeliği ile onurlandırıldı.
Teşkilatlanma Çalışmaları ve Genel Müdürlük Dönemi
Bürokratik kariyerindeki yükselişini sürdüren Hoca Ali Rıza Efendi, 1906 senesinde Selanik merkezli Vilayeti Selase bölgesine önemli bir görevle gönderildi. Bölgedeki orman teşkilatının kurulması ve gerekli incelemelerin yürütülmesi amacıyla Selanik'te uzun süre mesai harcadı. Burada başarıyla yürüttüğü idari faaliyetlerin ardından, 1908 yılında İstanbul Orman Fen Reisliği görevine atanarak başkente geri döndü. Takvimler 25 Ağustos 1909'u gösterdiğinde ise teşkilat yapısında büyük bir reform gerçekleştirildi. Orman Fen Reisliği makamı, yeni kurulan Orman Müdüriyeti Umumiyesine dönüştürüldü. Kurumun başına ise ormancılık eğitimi almış ilk genel müdür sıfatıyla doğrudan Ali Rıza Hoca getirildi. Bu büyük sorumluluğu layıkıyla taşıyan deneyimli bürokrat, Türk ormanlarının korunması ve bilimsel yöntemlerle işletilmesi için kapsamlı adımlar attı.
Genel müdürlük görevini sürdürürken, eğitim dünyasından da asla kopmadı. 24 Kasım 1909 tarihinde, kuruluş sürecinde bizzat öncülük ettiği Bahçeköy'deki Orman Mektebi Alisinde ek bir görev üstlendi. Bahçeköy'de yer alan ve günümüz İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesinin temelini oluşturan bu güzide okulda, 1913 yılındaki emekliliğine değin sayısız öğrenci yetiştirerek ülkenin yeşil mirasına katkıda bulunmuştur. Yıllar boyu verdiği emeklerin ve kurduğu sağlam temellerin ardından, 1913 senesinde kendi isteğiyle emekliliğe ayrıldı. Kitaplarını ve fotoğraflarını imzalarken "Hocanız Ali Rıza" veya "Hoca Ali Rıza" ifadelerini kullanan emektar yönetici, hem öğrencilerinin hem de meslektaşlarının zihninde silinmez izler bıraktı.
Vefatı ve Yaşatılan Hatırası
Hoca Ali Rıza Efendi, 16-17 Haziran 1925 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Büyük hizmetlerde bulunduğu vatan toprağına emanet edilen naaşı, Bayrampaşa ilçesinde yer alan Topkapı-Maltepesi Mezarlığına defnedildi. Vefatından sonra da meslektaşları tarafından unutulmayan ormancının mezar yeri, Türkiye Ormancılar Derneği tarafından satın alınarak tapuya bağlandı. Hatırasını yaşatmak adına, kuruluşuna öncülük ettiği bugünkü İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesinin bahçesine büstü yerleştirildi. Onun zengin yaşamı ve hizmetleri, 1949 yılında Halil Kutluk ile Kerim Yund tarafından hazırlanan "Hoca Ali Rıza Orman Umum Müdürlerinden Hayatı ve Eserleri" adlı biyografik kitapla ölümsüzleştirildi.