Türk tiyatrosunun ve sinemasının üretken isimlerinden Haşmet Zeybek, geleneksel halk kültürünü modern toplumsal gerçekçi bir dille harmanlayarak sahnelere taşıyan öncü bir yazar ve yönetmendir. 1948 yılında Mersin'in Tarsus ilçesine bağlı Gülek beldesinde dünyaya gelen sanatçı, yaşamı boyunca sanatın halkı hem eğlendirmesi hem de eğitmesi gerektiği inançıyla hareket etmiştir. Tiyatro yazarlığından senaristliğe uzanan geniş yelpazedeki kariyerine çocukluk ve gençlik yıllarında adım atan Zeybek, 10 Ekim 2013 tarihinde geçirdiği kalp krizi sonucu 65 yaşında aramızdan ayrılmıştır. Eserlerinde kırsal yaşamın çelişkilerini, işçi haklarını ve toplumsal yozlaşmaları ele alarak Türk tiyatro tarihinde kalıcı izler bırakmıştır.
Tarsus Sokaklarından Dostlar Sahnesine
Ev hanımı Sabriye Hanım ile PTT memuru İ. Nazmi Bey'in oğlu olan Zeybek, eğitim hayatına Anadolu'da başladı. Karaisalı Yatılı Ortaokulu'nun ardından Adana ve Tarsus liselerinde okudu. Tiyatroyla bu dönemde tanışarak Tarsus Halkevi bünyesinde aktif görevler üstlendi. Lisedeyken kaleme aldığı 'Kalem Tutan Eli Öp' adlı ilk oyunu, bir okul temsili olarak sahnede alkış topladı. Henüz genç yaşta, 1962'de arkadaşlarıyla birlikte Tarsus Meydan Oyuncuları topluluğunu kurdu. Bu dinamik ekiple 1967 yılında ilk profesyonel oyunu 'Irgat'ı sahneye koydu. Ekip, oyunları çevre köylerde, şenliklerde ve düğünlerde sergileyerek halkla doğrudan bağ kurdu.
Daha sonra İstanbul'a yönelen sanatçı, 1968-1970 yılları arasında Dostlar Tiyatrosu bünyesindeki işçi kolu kurslarına katıldı. Bu eğitimler sırasında, Çorum'daki işçilerin hak mücadelesini konu alan ünlü 'Alpagut Olayı' oyununu yazdı. Eser, 1971'de Dostlar Tiyatrosu İşçi Kolu tarafından başarıyla sahnelendi. 12 Mart Muhtırası'nın getirdiği zorlu dönemde Ulvi Uraz'ın davetiyle onun tiyatrosuna katılarak geniş çaplı turnelere çıktı. 1973 yılında ise Erdal ve Güzin Özyağcılar ile birlikte Türkiye'de bir ilke imza atarak Gazete Tiyatrosu'nu kurdu. Bu yenilikçi toplulukla güncel olayları hicveden çok sayıda oyun kaleme aldı.
Şehir Tiyatroları ve Sinema Yılları
Usta yönetmen Muhsin Ertuğrul'un davetiyle 1974 yılında Şehir Tiyatroları'na giren Zeybek, burada uzun yıllar oyuncu, yazar ve yönetmen olarak çalıştı. 2013 yılına kadar sürdürdüğü bu görevden kendi isteğiyle emekli oldu. Şehir Tiyatroları'ndaki çalışmaları esnasında geleneksel anlatı türlerini modern sahne teknikleriyle birleştirdi. Meddahlık, Karagöz ve Ortaoyunu gibi geleneksel formlar üzerine derin araştırmalar yaptı. Ayrıca Şamanizm inancı üzerine de çalışarak 'Bir' adlı deneysel oyunu sahneye koydu.
Tiyatro sahnelerinin yanı sıra Türk sineması ve televizyon dünyasına da önemli katkılar sundu. Birçok unutulmaz yapımın senaryo ekibinde yer aldı veya bizzat senaryolarını yazdı. Kaleme aldığı sinema filmleri ve televizyon dizileri geniş kitlelere ulaştı.
Yazarın beyaz perdede ve televizyon ekranlarında iz bırakan başlıca çalışmaları şunlardır:
- Halkalı Köle (Sinema filmi)
- Çark (Sinema filmi)
- Şaşkın Ördek (Sinema filmi)
- Aptal Kahraman (Sinema filmi)
- Hanımın Çiftliği (Televizyon dizisi)
- Serçeler Göç Etmez (Televizyon dizisi)
Sanat Anlayışı ve Toplumsal Gerçekçilik
Haşmet Zeybek, tiyatroyu topluma fayda sağlayan bir okul olarak gören Namık Kemal ekolünü benimsemiştir. Ona göre tiyatro sadece kuru bir eğlence aracı olamazdı. Sanatçının bu duruşunu en net özetleyen ifadesi ise şöyledir: 'Tiyatro hem eğlendirmeli hem öğretmelidir. Sadece eğlendirmeyi konu alan bir tiyatro, tiyatro olmaktan çıkar, bir soytarılığa dönüşür.' Zeybek, yazarken herhangi bir ceza veya sürgün korkusu taşımadığını, tek amacının halka faydalı bir şeyler sunmak olduğunu her fırsatta vurgulamıştır.
Eserlerinde kırsal kesimdeki evlenme adetlerini, sınıf mücadelelerini, kadın-erkek ilişkilerini ve çıkarcı bürokratik yapıları sert bir dille eleştirmiştir. Oyunlarında sıklıkla köy seyirlik oyunlarının ve Türk halk tiyatrosunun zengin ögelerinden beslenmiştir. Bu yaklaşımın en başarılı örneği olan 1972 tarihli Düğün ya da Davul oyunu, günümüzde dahi amatör ve profesyonel onlarca topluluk tarafından sevilerek sahnelenmektedir.
Zeybek, kariyeri boyunca mesleki dayanışmaya da büyük önem vermiştir. İstanbul Şehir Tiyatrosu Sanatçıları Derneği (İSTİŞAN) başkanlığı yapmış, Şehir Tiyatroları Repertuar Kurulu ile Oyun Yazarları ve Çevirmenleri Derneği (OYÇED) üyeliklerinde bulunmuştur. 1970 yılında TRT Bilim ve Sanat Ödülleri Yarışması'nda başarı ödülü alan yazar, 1999 yılında da Millî Eğitim Bakanlığı Vakfı tarafından Türk kültürüne katkılarından ötürü ödüllendirilmiştir. Feyza Zeybek ile evli ve iki çocuk babası olan bu büyük sanatçı, geride onlarca oyun, senaryo ve araştırma bırakarak Türk kültür tarihinde ölümsüzleşmiştir.