Türk resim sanatının en özgün dönemlerinden biri olan "asker ressamlar" kuşağının öncü temsilcilerinden Hasan Rıza, 1857 yılında İstanbul'un tarihi semti Üsküdar'da dünyaya geldi. Deniz subaylığı eğitimini yarıda bırakarak hayatını tamamen tuvaline adayan sanatçı, özellikle Osmanlı tarihinin görkemli savaşlarını ve önemli portrelerini resmetmesiyle tanınır. Henüz küçük yaşlarda duvarları kömür parçalarıyla boyayarak başlayan bu tutku, onu cephelerden İtalya atölyelerine uzanan macera dolu bir ömre sürükledi. 1913 yılındaki Balkan Harbi sırasında, Edirne'deki atölyesinde eserlerini korumaya çalışırken trajik biçimde şehit düşen usta ressam, geride vatan sevgisiyle harmanlanmış eşsiz bir görsel miras bıraktı.
Askerlikten Sanat Mabedine Uzanan Yolculuk
Babası Albay Şakir Bey ile annesi Nefise Hanım'ın oğulları olan Hasan Rıza'nın yeteneği ortaokul yıllarında kendini belli etmeye başladı. Genç Hasan Rıza, okul sıralarındayken eline geçen kömür parçalarıyla okulun duvarlarını adeta birer tuvale dönüştürüyordu. Bahriye Mektebi'nde başlayan askeri eğitimi, Deniz Harp Okulu'nda devam ettiği sırada patlak veren 93 Harbi ile farklı bir yön kazandı. Vatan savunması için gönüllü olarak cepheye koşan genç öğrenci, savaş sırasında İtalyan bir ressamın korumalığına atandı. İtalyan ustanın çalışma disiplininden ve fırça darbelerinden derinden etkilenen Hasan Rıza, sanatçının çalışmalarını büyük bir dikkatle takip etti. Eğitimini tamamlamak üzere Deniz Harp Okulu'na döndü. Okulun son sınıfındayken Sultan II. Abdülhamid'in yatının kamaralarındaki yıpranmış resimleri onarmak ve süslemeleri yenilemekle görevlendirildi. Genç yeteneğin gösterdiği üstün başarı sarayın gözünden kaçmadı ve mezuniyetinden önce kendisine subaylık rütbesi verildi. Oysa resim sevgisi rütbelerden çok daha üstündü. Resme olan tutkusunun peşinden gitmeye karar veren Hasan Rıza, kendisine sunulan askeri rütbeyi reddederek İtalya'nın yolunu tuttu.
Edirne Yılları ve Sanatının Zirvesi
Romalı, Floransalı ve Napolili ustaların atölyelerinde tam on yıl boyunca çalışan ressam, Batı resim tekniğininin inceliklerini kavradı. İtalya'daki verimli dönemin ardından Doğu sanatına yönelerek Mısır'a geçti ve iki yıl boyunca Mısır sanatı üzerine araştırmalar yaptı. Yabancı topraklarda geçen on iki yıllık eğitimin ardından nihayet vatanına döndüğünde, ordudaki eski rütbesi kendisine yeniden teklif edildi. Bu cazip teklifi de geri çeviren sanatçı, Edirne'nin sakin köşesi Karaağaç'ta kendine mütevazı bir atölye kurdu. Hayatı boyunca iki anlamlı evlilik gerçekleştiren Hasan Rıza, ilk evliliğini dönemin milli savunma bakanının kızıyla yaparken, ikinci evliliğini ise Bulgaristan'ın Filibe kentinden Edirne'ye göç etmek zorunda kalan saygın bir ailenin kızıyla kurmuştur. Sanatçı burada tarihin dönüm noktalarını resmetti. Yaptığı figürlerin gerçeğe uygun olması için tablolara başlamadan önce çok derin tarihi araştırmalar gerçekleştirirdi. Fatih Sultan Mehmed'in Topkapı'dan İstanbul'a girişini betimleyen o devasa yağlıboya tablosunda sanatçı, kendisini Fatih'in hemen yanı başında yer alan, elinde tüfeğiyle bekleyen sadık bir yeniçeri muhafızı olarak büyük bir ustalıkla resmetmiştir. Karakalem, yağlıboya, pastel ve tarama gibi pek çok farklı teknikle eserler veren usta, doğa manzaralarından portrelere kadar geniş bir yelpazede çalıştı.
Eğitimciliği ve Balkan Savaşı'ndaki Trajik Son
Hasan Rıza, yalnızca bir sanatçı değil, aynı zamanda Edirne'nin eğitim hayatına yön veren öncü bir öğretmendi. Riyaziyeci Mehmet Nadir Bey tarafından kurulan Numune-i Terakki Mektebi'nin Edirne şubesini 1890 yılında açarak buranın yöneticiliğini üstlendi. 1908 yılında ise Edirne Vilayeti Sanayi Okulu'na müdür olarak atandı ve genç yetenekleri yetiştirmeye devam etti. Edirne Lisesi'ndeki öğretmenlik yılları sırasında, Türk resminin önemli isimlerinden Dimetokalı Hayri Çizel'e de hocalık yaparak onun geleceğini şekillendirdi. Balkan Savaşları patlak verdiğinde, müdürü olduğu Sanayi Okulu bir askeri hastaneye dönüştürüldü ve Hasan Rıza hastane yönetimini üstlendi. Edirne'nin Bulgar ordusu tarafından işgal edildiği 28 Mart 1913 günü, tarihe kara bir leke olarak geçti. Sanatçı atölyesindeki tabloları kurtarmak istiyordu. Ancak atölyesine ulaştığı sırada Bulgar askerleri tarafından hunharca şehit edildi. 56 yaşında hayata gözlerini yuman usta sanatçı, aynı gün şehit edilen yaklaşık 62 askerle birlikte toprağa verildi. İşgalin ardından sanatçının atölyesi hemen yağmalandı. Öğrencileri Sami Yetik ve Mehmet Ali Laga, kendi canlarını hiçe sayarak hocalarının paha biçilmez mirasına sahip çıkmak için mücadele ettiler. Mehmet Ali Laga, esaret altındayken hocasının en kıymetli eseri olan 'Fatih'in Edirne'den Toplarla İstanbul'a Hareketi' tablosunu Bulgar askerlerine kaptırmamak için kasnağından söküp kendi vücuduna sararak esaret süresince büyük bir kahramanlıkla korumuştur. Tarihe yön veren bu büyük ressamın adını sonsuza dek yaşatmak isteyen yetkililer, 2015 yılında aldıkları ortak bir kararla Edirne Güzel Sanatlar Lisesi'nin adını Edirne Şehit Ressam Hasan Rıza Güzel Sanatlar Lisesi olarak değiştirmişlerdir. Ayrıca belediye tarafından bir heykeli dikildi.
Günümüze Ulaşan Değerli Eserleri
Sanatçının günümüze kadar ulaşmayı başaran ve çeşitli müze ile resmi binalarda sergilenen başlıca şaheserleri şunlardır:
- İstanbul Askeri Müzesi bünyesindeki Viyana Kuşatması ve Belgrad Meydan Muharebesi tabloları,
- İstanbul Deniz Müzesi'nde korunan Fatih'in Ordusuyla Edirne'den İstanbul'a Yürüyüşü ile gemilerin karaya indirilmesini betimleyen meşhur çalışma,
- Sabancı Müzesi koleksiyonunda yer alan ve öğrencisinin canı pahasına sakladığı Fatih'in Edirne'den Toplarla İstanbul'a Hareketi,
- Ankara Orduevi'nde sergilenen Eğri Kuşatması ve Mohaç Meydan Muharebesi tabloları,
- Edirne Vilayet Binası'nda koruma altında olan Karlı Havada Geyikler, Kuzular ve Osmanlıların Rumeli'ye Geçişi gibi nadide eserler.