Hasan Rıza Soyak, modern Türkiye'nin kuruluş sürecinde ve sonrasında Cumhuriyetin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün en yakınındaki bürokratlardan biri olarak tarihe geçmiştir. 1888 yılında Üsküp'te dünyaya gözlerini açan Soyak, genç yaşlardan itibaren devlet hizmetinde görev alarak askeri idarelerden meclis kâtipliğine uzanan geniş bir sahada sorumluluk üstlenmiştir. Çankaya Köşkü'nde üstlendiği kritik vazifelerle tanınan devlet adamı, 26 Ekim 1970 tarihinde İstanbul'da yaşamını yitirmiştir. Kendisi, özellikle kurucu liderin özel hesaplarının takibini yürüten ve onun en mahrem işlerini yöneten güvenilir bir mutemet olarak Türk siyasi hayatında derin izler bırakmıştır.
Üsküp'ten İstanbul'a İlk Görev Yılları
Ali Necip Bey ile Fatma Hanım'ın altı evladından biri olan Hasan Rıza Soyak, çocukluk ve ilk gençlik yıllarını doğum yeri olan Üsküp'te geçirmiştir. Doğduğu kentte rüştiye ve idadi düzeyindeki tahsilini başarıyla bitiren genç Rıza, 1907 senesinde henüz yirmili yaşlarındayken Kosova Vilayeti'nin idari bürosunda kaleme geçerek memuriyet hayatına adım atmıştır. Genç memur, Üsküp'teki bu ilk çalışma döneminde sadece resmi vazifeleriyle yetinmemiştir. Şehrin kültürel ve sosyal yaşamına katkıda bulunmak isteyen Soyak, yetenekli fakat maddi imkanları kısıtlı öğrencilere destek sağlayan "Şübban-ı Vatan" derneğinin kurucuları arasında bulunmuştur. Aynı zamanda bugün de perdelerini açmaya devam eden Üsküp Türk Tiyatrosu'nun temellerinin atılmasında aktif rol oynamıştır.
Bölgedeki hareketli yılların ardından Soyak'ın görev yeri başkente taşınmıştır. 1914 senesinde İstanbul Merkez Komutanlığı'na bağlı Sıkıyönetim Komutanlığı'nda yeni bir vazifeye tayin edilmiştir. Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte, askeri bürokrasinin önemli kademelerinde görevlendirilmiştir. İlk savaş yılını 1. Kolordu Kurmaylığı bürosunda çalışarak tamamlayan genç bürokrat, 1916 yılında benzer bir sorumlulukla 2. Kolordu kurmaylığına nakledilmiştir. Savaşın zorlu şartları altında kazandığı bu idari tecrübeler, onun gelecekteki kariyerinin de belirleyicisi olmuştur. Nitekim Anadolu'da bağımsızlık ateşi yandığında, o da üzerine düşen sorumluluğu yerine getirmekten geri durmamıştır. Kurtuluş mücadelesi esnasında Müdâfaa-i Millîye Cemiyeti çatısı altında milli hareket için önemli hizmetler üretmiştir.
Çankaya Yılları ve Atatürk'ün Güvenli Limanı
Büyük Millet Meclisi'nin açılmasından kısa süre sonra, 1922 yılında meclis kâtipliği görevine getirilen Soyak, Ankara'daki yeni yapılanmanın tam kalbinde yer bulmuştur. Bu görevlendirme, onun Mustafa Kemal ile yollarının kesişmesini sağlamış ve ömrünün sonuna kadar sürecek sadık bir dostluğun kapılarını aralamıştır. Cumhuriyetin ilan edilmesiyle birlikte liderin en güvendiği isimlerden biri haline gelmiştir. Bu güvenin bir nişanesi olarak Mustafa Kemal, genç kâtibi mutemet sıfatıyla Çankaya Köşkü'ne davet etmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında Çankaya'da görev yapan Soyak, kurucu liderin şahsi bütçesini, özel harcamalarını ve köşkteki tüm mali dengeleri büyük bir titizlikle koordine ederek onun en güvendiği bürokratı olmuştur. Çankaya Köşkü'ndeki disiplinli çalışması ve sadakati, kariyer basamaklarını hızla tırmanmasını sağlamıştır. Bu başarılar neticesinde 1927 yılında Özel Kalem Müdürlüğü makamına atanmıştır.
Köşkteki idari sorumlulukları zamanla daha da artan Soyak, 1932 yılına gelindiğinde Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreter Vekilliği makamına terfi etmiştir. Devlet idaresindeki kabiliyeti ve liderle kurduğu sarsılmaz güven ilişkisi, iki yıl sonra onu daha yüksek bir makama taşımıştır. Soyak, 1934 yılında Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği görevine getirilmiştir. Bu görev, genç cumhuriyetin tüm bürokratik çarklarının koordinasyonunu sağlayan son derece kritik bir mevkidir. Soyak bu zorlu ve onurlu vazifeyi, Mustafa Kemal Atatürk'ün 1938 yılındaki vefatına kadar aralıksız ve büyük bir dirayetle sürdürmüştür.
Hasan Rıza Soyak'ın devlet bürokrasisinde ve sosyal hayatta üstlendiği başlıca görevler şunlardır:
- Kosova Vilayet Kalemi bünyesinde memurluk,
- Müdâfaa-i Millîye Cemiyeti çatısı altında milli mücadele faaliyetleri,
- Cumhurbaşkanlığı Özel Kalem Müdürlüğü ile Genel Sekreterliği makamları,
- Burdur Milletvekilliği ile parlamenterlik görevi,
- İnsan Haklarını Müdâfaa Cemiyeti kurucu üyeliği.
Meclis Dönemi, Emeklilik ve Tarihe Kalan Miras
Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği görevini yürütürken 1938 yılında gerçekleştirilen ara seçimlere katılan Soyak, parlamentoya girerek siyasi kariyerinde yeni bir sayfa açmıştır. Burdur milletvekili sıfatıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında V. dönem milletvekilliği görevini üstlenmiştir. Milletvekilliği görevini 3 Nisan 1939 tarihine kadar başarıyla yürüttükten sonra kendi isteğiyle emekliye ayrılmıştır. Devlet hizmetinden emekli olması, onun toplumsal meselelerden uzak kalacağı anlamına gelmiyordu. İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği çalkantılı dönemin akabinde, 1946 senesinde Türkiye'de demokratikleşme adımlarına katkı sağlamak amacıyla kurulan İnsan Haklarını Müdâfaa Cemiyeti'nin kurucu kadrosunda yer alarak aktif cemiyet hayatına dönüş yapmıştır.
Hasan Rıza Soyak'ın gelecek nesillere bıraktığı en değerli miras, kaleme aldığı hatıralıdır. Yakından şahit olduğu tarihi anları ve dönemin siyasi atmosferini aktardığı "Atatürk'ten Hatıralar" adlı eseri, Türk yakın tarihi üzerine araştırma yapan bilim insanları, yazarlar ve tarihçiler için günümüzde de temel bir başvuru kaynağı olma özelliğini korumaktadır. Ömrünün son yıllarını İstanbul'da geçiren tecrübeli devlet adamı, 26 Ekim 1970 tarihinde vefat etmiştir. Arkasında bağımsızlık ve kuruluş mücadelesiyle yoğrulmuş onurlu bir geçmiş bırakmıştır.