Türk tiyatrosunun ve edebiyatının unutulmaz simalarından Hasan Nail Canat, 25 Ekim 1943 tarihinde Kayseri'de dünyaya gözlerini açtı. Hayatı boyunca "sanat sanat içindir" yahut "sanat halk içindir" görüşlerini bir kenara bırakarak, eserlerini "sanat Hakk içindir" ilkesiyle şekillendirdi. Kaleme aldığı oyunlar, yazdığı romanlar ve sahnedeki üstün performansıyla toplumsal, dini ve ahlaki meseleleri cesurca dile getirdi. Yarım asra yaklaşan sanat serüvenini 21 Ekim 2004 tarihinde İstanbul'da geçirdiği ani bir kalp kriziyle noktalayan usta isim, arkasında derin bir ahlaki miras bıraktı. Sahne tozunu ilk kez İmam Hatip yıllarında yutan Canat, inanç ve değerleri sanatıyla harmanlayarak geniş kitlelere ulaştırmayı başarıdı.
Sanata İlk Adımlar ve Moskof Sehpası
Sanatçının tiyatro tutkusu, Kayseri İmam Hatip Lisesi koridorlarında arkadaşlarıyla sergilediği küçük okul müsamere oyunlarıyla filizlendi. Mezuniyetinin ardından Kayseri Hava İkmal ana tamir fabrikasında çalışmaya başladı. Ancak içindeki sanat aşkı sönmedi. Babasının "Tiyatrocu mu olacaksın, soytarı mı olacaksın" şeklindeki sert muhalefetine karşı yolundan dönmedi. 1967 yılında ilk şiir kitabı Yalnızlar Rıhtımı okurla buluştu. Bu eser, onun sahneye olan bağlılığını adeta perçinledi.
Canat, 1968 senesinde Rusya'daki Bolşevik ihtilali sırasında soydaşlarına uygulanan baskılardan derinden etkilendi. Bu hüzünle profesyonel tiyatro adımını atan Moskof Sehpası oyununu kaleme aldı. Kısıtlı imkanlarla kurduğu sekiz kişilik kadroyla Anadolu yollarına düştü. Büyük bir yankı uyandıran eser, tam 1200 kez perdesini açtı. Bu muazzam başarı, muhafazakar çevrelerin yoğun ilgisini beraberinde getirdi. Babası da Kayseri Din Görevlileri Derneği'nin düzenlediği gösterimi izledi. Sahneden çok etkilenen babası, Canat'a sarılarak hata yaptığını kabul etti ve sanatını yaratıcının yolunda kullandığı müddetçe özgür olduğunu söyleyerek duasını sundu.
Edebi Üretkenlik ve Zorlu Dönemler
Tiyatro dehasını olgunlaştırmak isteyen sanatçı, fikir dünyasının mimarlarından Necip Fazıl Kısakürek'in sohbetlerine devam etti. Buradan edindiği estetik ilkeler ve ahlaki mesaj kaygılarıyla kendi yol haritasını en ince detayına kadar belirledi. Ancak 12 Eylül 1980 askeri müdahalesi, tiyatro perdelerinin mecburen kapanmasına yol açtı. Büyük bir geçim sıkıntısıyla karşı karşıya kalsa da üretkenliğinden asla ödün vermedi. "Beni göremeyenler okuyacak ve ben ne olursa olsun mesajımı ulaştıracağım" felsefesiyle adeta kağıda sarıldı. Dokuz ayrı romana imza atarak bu zor günleri edebi birer şölene dönüştürmeyi başarıdı.
Yazarın kaleme aldığı romanlar şunlardır:
- Bir Küçük Osmancık Vardı (Milli Eğitim Bakanlığı'nın 100 Temel Eser listesinde yer alır)
- Nur Dağındaki Çocuk
- Yaralı Serçe
- Günahkar Baba
- Yasemen
- Kırımlı Murat Destanı (Moskof Sehpası adlı tiyatro oyununun kitaplaştırılmış halidir)
- Bir Avuç Ateş (Sinemaya Çöküş adıyla usta yönetmen Mesut Uçakan tarafından aktarılmıştır)
- Gül Yarası
- Kiralık Zindan (Sanatçının kayıp olan ve ölümünden önce genç bir yayıncıya teslim ettiği eseri)
Kaybolan Kiralık Zindan romanının gizemi ise hala çözülmemiştir. Canat, vefatından kısa süre evvel yeni faaliyete geçen bir yayınevine bu romanının orijinal el yazması dosyasını sözleşme karşılığı teslim etmiş, fakat üzerinden yıllar geçmesine rağmen aileye hiçbir geri dönüş yapılmamıştır.
Sahneye ve Ekranlara Adanan Bir Ömür
Hasan Nail Canat, yaklaşık on sene boyunca Üsküdar Belediyesi Tiyatrosu çatısı altında Altunizade Kültür Merkezi'nde sahne aldı. Burada hem sahneye çıktı hem de geleceğin tiyatrocularını yetiştirmek amacıyla eğitimler verdi. Eserlerinde sadece ahlak ve inanç esaslarını işleyen usta isim, hayvan sevgisi maskesiyle babasını huzurevine terk edenlerin tezatlığını, kul hakkı yiyerek ibadet ettiğini sananları ve putlaştırılan tabuları cesurca eleştirdi. Çocuklar için Keloğlan, Sokak Kızı Elif, Mindrella, Süper Bekçi ve Cimcime Tavşan gibi popüler geleneksel tiyatro örneklerini sundu. Yetişkinler için ise Bir Avuç Ateş, Demedim mi? ve Metropol ve Kadın gibi derinlikli oyunlar sergiledi.
Sanatçı ayrıca çok sayıda sinema filminde ve televizyon dizisinde de rol aldı:
- Sinema Filmleri: Reis Bey, Minyeli Abdullah, Sahibini Arayan Madalya, Çizme, Sürgün, Beşinci Boyut, Bize Nasıl Kıydınız?, Gülün Bittiği Yer.
- Diziler: Deli Yürek, Ekmek Teknesi, Sır Kapısı, Kalp Gözü, Müslüman'ın 24 Saati, Müslüman'ın 365 Günü, Hasret, Bizim Ev, Kara Bir Gün - Süleyman Nazif, Su Perisi Kayıklar, İnsanlar Yaşadıkça, Kaşağı, Siyah Pelerinli Adam, Köstekli Saat, Camgöz, Deli Balta-Uçurum Adası, Ortaklar, Şark Kahvesi, Beyaz Savaş, Çobanın İbadeti, Kenan'da Bir Kuyu.
Canat'ın hayatı, Üsküdar Belediyesi İftar Vapuru'nda sergilediği son oyunu olan Aynalar Yolumu Kesti'nin ardından, dönemin Ulaştırma Bakanı Binali Yıldırım'dan ödülünü alıp evine dönmesiyle nihayete erdi. Vefatının ardından ismi, İstanbul Bağcılar'da bir kültür merkezine, Üsküdar'da bir sahneye, Kahramanmaraş Elbistan'da bir amfitiyatroya ve Eyüp'te kurulan bir sanat akademisine verilerek yaşatıldı.