Elmalılı Hamdi Yazır Kimdir?

Cumhuriyet döneminin en etkili İslam alimlerinden biri olan Elmalılı Hamdi Yazır, 1877 yılında Antalya'nın Elmalı ilçesinde dünyaya gelmiştir. Kendisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görevlendirmesiyle kaleme aldığı dokuz ciltlik devasa Türkçe tefsir çalışması Hak Dini Kur'an Dili ile tanınmaktadır. Dini ilimlerdeki derin bilgisi ve sanatsal yönüyle öne çıkan aydın, 27 Mayıs 1942'de İstanbul'da vefat etmiştir. Yaşamı boyunca ilimle sanatı birleştirmiştir. Geniş bir bilimsel ufka sahipti.

İlk Yılları ve Eğitim Hayatı

Muhammed Hamdi'nin babası Numan Efendi, Burdur'un Gölhisar kazasına bağlı Yazır Köyü kökenli olup, genç yaşta Elmalı'ya yerleşerek Şer'iyye Mahkemesi'nde başkatip olmuştur. Annesi Fatma Hanım, Elmalı bilginlerinden Mehmet Efendi'nin kızıdır. İlk ve ortaöğrenimini doğum yerinde tamamlayan Hamdi Yazır, aynı zamanda hafızlık eğitimini de burada nihayete erdirmiştir. Yüksek tahsil amacıyla 1895 senesinde dayısı Mustafa Efendi ile birlikte İstanbul yolunu tutan genç ilim sevdalısı, Küçük Ayasofya Medresesi'ne yerleşmiştir.

Beyazıt Camii'ndeki dersleri takip eden Hamdi Efendi, Kayserili Mahmud Hamdi Efendi'den icazet alarak eğitimini taçlandırmıştır. Hocasının ismiyle kendi adının karışmaması adına kendisi 'Küçük Hamdi Efendi' olarak anılmaya başlanmış ve yazılarında bu imzayı tercih etmiştir. Medrese eğitimiyle yetinmeyen çalışkan genç, hat hocaları Bakkal Arif Efendi ve Sami Efendi'den de yazı dersleri alarak icazet kazanmıştır. Bunun yanı sıra kendi çabalarıyla felsefe ve musiki alanlarında da derinlemesine araştırmalar gerçekleştirmiştir. Çok yönlü bir gelişim sergilemiştir.

Siyasi Yaşamı ve Akademik Kariyeri

Toplumsal ilerlemeyi çağdaş medeniyet seviyesine ulaşmada gören Hamdi Yazır, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ilmiye şubesine katılarak fikir dünyasını zenginleştirmiştir. İkinci Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte Antalya mebusu olarak parlamentoya girmiş ve mecliste aktif görevler üstlenmiştir. İkinci Abdülhamit'in tahttan indirilmesi sürecinde, Fetva Emini Nuri Efendi'yi ikna ederek fetva müsveddesini kaleme alma görevini yerine getirmiştir. Siyasi hareketliliğin ardından Şeyhülislamlık Mektubi Kalemi bünyesinde hizmet vermeye başlamıştır.

Akademik alanda da verimli bir dönem geçiren tecrübeli alim, Mekteb-i Nüvvab, Mekteb-i Kudat, Medresetü'l-Mütehassısîn, Süleymaniye Medresesi ve Mülkiye Mektebi gibi seçkin eğitim kurumlarında dersler vermiştir. Fıkıh, usul-i fıkıh, mantık ve vakıf hukuku okutarak pek çok öğrenci yetiştirmiştir. 1918 yılında Darül-Hikmeti'l-İslamiyye üyeliğine getirilmiş, kısa bir süre sonra ise bu kurumun başkanlığına yükseltilmiştir. Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki mütareke günlerinde Damat Ferid Paşa hükümetlerinde Evkaf Nazırlığı yapmış ve ayan azası unvanını elde etmiştir.

Bu dönemdeki hizmetleri sebebiyle ikinci rütbeden Osmanlı nişanıyla ödüllendirilen Yazır, Süleymaniye Medresesi'ndeki mantık müderrisliği görevini sürdürürken Cumhuriyet'in ilanı ile kurumların lağvedilmesi üzerine inzivaya çekilmiştir. Milli Mücadele yıllarında İstanbul hükümetlerinde yer almasından dolayı İstiklal Mahkemesi tarafından gıyabında yargılanarak Ankara'ya götürülmüştür. Kırk gün boyunca tutuklu kalan alim, mahkeme sürecinde suçsuz bulunarak tahliye edilmiş ve İstanbul Fatih'teki hanesine geri dönmüştür. Bu olay sonrasında hayatını adeta evinde sürdürmüştür.

Hak Dini Kur'an Dili ve Edebi Mirası

Maddi sıkıntılar çektiği inziva günlerinde tefekkür ve tercüme faaliyetlerine odaklanan Hamdi Yazır, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Diyanet İşleri Başkanlığı aracılığıyla yaptırmak istediği Kur'an tefsiri projesini üstlenmiştir. Başlangıçta Mehmet Akif Ersoy'a teklif edilen ancak onun mazeret bildirerek vazgeçtiği bu kutsal vazife, Yazır tarafından büyük bir titizlikle kabul edilmiştir. O esnada hazırlamakta olduğu İslam Hukuku Kamusu çalışmasını yarıda bırakarak tüm enerjisini bu tefsire yönlendirmiştir. Yazımı tam on iki yıl süren anıtsal çalışması Hak Dini Kur'an Dili, 1936 yılında dokuz cilt halinde basılmıştır.

Kırk sekiz yaşında başlayıp altmış yaşında tamamladığı bu tefsir, Türkçe kaleme alınmış en değerli din kaynakları arasında sarsılmaz bir yere sahiptir. Din alimliğinin yanı sıra sanatkâr bir ruha sahip olan Elmalılı Hamdi Yazır, Türkçe, Arapça ve Farsça dillerinde şiirler yazmış, aynı zamanda sülüs, nesih ve celî hat türlerinde nadide levhalar üreterek dönemin seçkin hattatları arasına girmiştir. Ayrıca Fransızcadan dilimize kazandırdığı felsefe tarihi eserleriyle de entelektüel derinliğini açıkça kanıtlamıştır. Kalp yetmezliği rahatsızlığı nedeniyle 27 Mayıs 1942'de İstanbul Erenköy'de vefat eden değerli müellifin kabri Sahrayıcedid Mezarlığı'ndadır.

Seçkin Eserleri ve Tercümeleri

• Hak Dini Kur'an Dili: TBMM'nin talebiyle yazılan dokuz ciltlik muazzam Türkçe Kur'an tefsiri.
• Metâlip ve Mezâhib: Fransızcadan çevrilen ve üniversitelerde ders kitabı olarak okutulan kapsamlı felsefe tarihi tercümesi.
• İrşadül-Ahlâf fî Ahkâmi'l-Evkâf: Mülkiye Mektebi'ndeki ders notlarından derlenen vakıf hukuku kitabı.
• Hz. Muhammed'in Dini İslâm: Anglikan Kilisesi'nin yönelttiği sorulara Şeyhülislamlık makamı adına verilen yanıtları içeren risale.
• İstintâcî ve İstikrâî Mantık: Süleymaniye Medresesi öğrencileri için Fransızcadan tercüme edilen mantık ders notları.