Muazzez İlmiye Çığ, 20 Haziran 1914'te Bursa'da dünyaya geldi; 17 Kasım 2024'te Mersin'de, tam 110 yaşında hayatını kaybetti. Kırım Tatar göçmeni bir ailenin kızı olan Çığ, ömrünü Çivi yazılı tabletleri konuşturmaya adamış; Sümeroloji alanında dünya çapında saygın bir otorite haline gelmiştir. Türkiye'nin ender yetiştirdiği kadın bilim insanlarından biri olarak hem akademik mirası hem de sivil cesareti ile belleğe kazınmıştır.
Erken Yıllar ve Eğitim
Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasına birkaç hafta kala dünyaya gelen Çığ, öğretmen babasının mesleği nedeniyle çocukluk yıllarında söküp takılmaya alıştı. 1919'da Yunan Ordusu'nun İzmir'i işgali sırasında aile Çorum'a sığındı; ilkokulun son yıllarında ise Bursa'ya geri dönülecekti. Bursa'da özel bir okulda Fransızca ve keman dersleri alan Çığ, 1926'da Kız Muallim Mektebi'ne kaydoldu. 1931'de mezun olur olmaz, babasının izinden giderek öğretmenliğe başladı ve Eskişehir'e tayin edildi.
Eskişehir'deki yıllar onun akademik merakını körültti. 1935'te Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sümeroloji bölümüne girdi; 1940'ta bu bölümden mezun oldu. Aynı yıl, aynı okulda tanıştığı Kemal Çığ ile evlendi. İlk kızları Yülmen o yıl, ikinci kızları Esin ise 1947'de dünyaya geldi.
74 Bin Tabletin Hikayesi: Müze Yılları
Mezuniyetin ardından İstanbul Arkeoloji Müzesi'ne tayin edilen Çığ, burada geçirdiği 31 yıl kariyerinin çekirdeğini oluşturdu. Meslektaşı Hatice Kızılay ve Dr. F. R. Kraus ile birlikte müzenin depolarında tozlanan, Sümer, Akad ve Hitit dillerinde yazılmış 74 bin çivi yazılı tableti tanımladı, katalogladı ve uluslararası bilim dünyasına açtı. Philadelphia Üniversitesi Müzesi Tabletler Bölümü Başkanı Prof. S. N. Kramer ile yürüttüğü ortak çalışmalar sayesinde Sümer edebiyatına yeni metinler kazandırıldı, eksik parçalar birleştirildi.
Uluslararası arenaya adımı da bu dönemde attı. 1957'de Münih'teki Oryantalistler Kongresi'ne katıldı; 1960'ta Heidelberg Üniversitesi'nin daveti üzerine altı ay süreyle orada araştırma yaptı. 1965'te Roma'da açılan Hitit sergisine başkanlık etti ve sergiyi Londra'ya taşıdı. 1972'de emekliye ayrıldı; ama masasından kalkmadı.
Emeklilik Sonrası: Kitaplar, Davalar ve Miras
Emekliliğin Çığ için anlamı şuydu: daha özgür yazıyor, daha geniş okuyucuya ulaşıyor. 1988'de Philadelphia Asuroloji Kongresi'ne katılan Çığ, Prof. Kramer'in History Begins at Sumer adlı kitabını Türkçeye kazandırdı. Kitabın gördüğü ilgi onu daha da cesaret lendirdi: 1993'te çocuklara yönelik Zaman Tüneliyle Sümerlere Yolculuk'u kaleme aldı. 4 Mayıs 2000'de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin önerisiyle üniversite senatosu kendisine Fahri Doktora unvanı verdi.
Toplam on üç kitabın yazarı olan Çığ, bazı yapıtlarıyla tartışmanın tam ortasına düştü. Sümerlerde Mabet Fahişeliği ve Vatandaşlık Tepkilerim başlıklı kitaplarında kadınlarda başörtüsünün kökenlerini Akadlara dayandıran bir tez öne sürdü; bu görüşler 2007'de kamuoyunda yoğun tartışmaya yol açtı. Aynı yıl "halkı kin ve düşmanlığa tahrik" suçlamasıyla yargılanan 93 yaşındaki Çığ, ilk celsede beraat etti. Vatandaşlık Tepkilerim, Galatasaray Rotary Kulübü tarafından İngilizceye çevrilerek Avrupa ve Amerika'daki üniversite kütpühanelerine ulaştırıldı.
Ömür boyu çalışmayı bırakmayan Çığ, son yıllarını Mersin'in Erdemli ilçesindeki evinde geçirdi ve 17 Kasım 2024'te Mersin'in Mezitli ilçesinde 110 yaşında hayatını kaybetti. Ardında bıraktığı yapıtlar, dünya Mezopotamya araştırmacıları için vazgeçilmez bir başvuru kaynağı olmayı sürdürmektedir.
Kitaplarından Seçmeler
- Kur'an, İncil ve Tevrat'ın Sumer'deki Kökeni (1995)
- İbrahim Peygamber — Sumer Yazılarına ve Arkeolojik Buluntulara Göre (1997)
- İnanna'nın Aşkı — Sumer'de İnanç ve Kutsal Evlenme (1998)
- Zaman Tüneliyle Sumer'e Yolculuk (1998, genişletilmiş 2. baskı)
- Gilgameş — Tarihte İlk Kral Kahraman (2000)
- Ortadoğu Uygarlık Mirası (2002) ve Ortadoğu Uygarlık Mirası 2 (2003)
- Vatandaşlık Tepkilerim (2004)
- Sümerlilerde Tufan — Tufan'da Türkler (2008)