Edward Teller Kimdir?

Ailesi ve çocukluğu

Ede Teller, 15 Ocak 1908'de Avusturya-Macaristan'ın Budapeşte kentinde Yahudi bir ailede dünyaya geldi. Annesi piyanist Ilona Teller, babası avukat Max Teller'di. Önce Fasori Lüteriyen Gymnasium'a, ardından Budapeşte'deki Minta (Model) Gymnasium'a devam etti. Yahudi bir aileden geldiği için Museviydi; ailece Yahudiliğin kutsal günlerinden birini kutlarlardı. Bilim kariyerine başladıktan ve ilerleyen yaşlarında ise agnostik-ateist bir görüşün savunucusu oldu. Albert Einstein ve Richard Feynman gibi o da konuşmayı geç öğrenenlerdendi; sayılara büyük ilgi duyuyor, hayal dünyasında büyük sayılarla büyük hesaplamalar yapıyordu.

Amerika'ya göç

Teller, 1930'larda önde gelen Macar bilim insanlarından oluşan ve “Marslılar” kod adıyla anılan göçmen topluluğun bir üyesi olarak Amerika Birleşik Devletleri'ne göç etti. Hayatı boyunca hem bilimsel yeteneği hem de kişiler arası zor ilişkileri, geçimsiz ve içe kapanık kişiliğiyle tanındı.

Bilimsel çalışmaları

Teller; çekirdek fiziğine, moleküler fiziğe, spektroskopiye ve yüzey fiziğine çok sayıda katkı yaptı. Spektroskopideki katkıları arasında Jahn–Teller ve Renner–Teller etkileri öne çıkar. Karmaşık moleküllerin kuantum mekaniksel açıklamasında modern bir standart araç olan yoğunluk fonksiyonel teorisinin öncüsü sayılan Thomas–Fermi teorisine de katkıda bulundu. Adı; Ashkin–Teller modeli, Axilrod–Teller potansiyeli, Brunauer–Emmett–Teller teorisi, Inglis–Teller denklemi, Lyddane–Sachs–Teller ilişkisi, Pöschl–Teller potansiyeli ve Teller–Ulam tasarımı gibi pek çok buluş ve kavramda geçer. İkinci Dünya Savaşı'nda ABD'nin nükleer programı çerçevesinde Manhattan Projesi'nde çalıştı. Hidrojen bombasının geliştirilmesindeki öncülüğüyle ve Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı'nda uzun yıllar sürdürdüğü faaliyetlerle tanındı.

Oppenheimer soruşturması ve sonraki yılları

1950'lerde Los Alamos Ulusal Araştırma Merkezi'nde birlikte çalıştığı Robert Oppenheimer hakkında yürütülen soruşturmada verdiği ifade büyük tepki çekti; bunun ardından bilim camiası tarafından dışlandı. Nükleer enerji araştırmalarını, nükleer silahların geliştirilmesini ve nükleer test programının etkin biçimde sürdürülmesini savunduğu için Birleşik Devletler hükûmetinin desteğini görmeyi sürdürdü. 1980'de Eringen Madalyası'nı kazandı. 1999'da Hoover Enstitüsü'nde yatırım uzmanı ve yazar Lee Munson ile yaptığı söyleşide, kendisine verilen “hidrojen bombasının babası” sıfatını sorgulayarak birçok kişinin katkıda bulunduğunu, kendisinin bu binlerce katkıdan yalnızca birini sunduğunu söyledi. Teller, 9 Eylül 2003'te öldü.

Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Edward Teller maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.