Anadolu topraklarında başlayan bağımsızlık mücadelesini engellemek isteyen İngiliz binbaşı Edward William Charles Noel, Türk Kurtuluş Savaşı sürecinde İngiltere adına faal rol oynayan önemli casuslardan biridir. Kendisi, 14 Nisan 1886 tarihinde İngiltere'de soylu bir ailenin evladı olarak dünyaya gözlerini açtı. İngiliz işgal güçleri, 1919 yılında onu Doğu Anadolu bölgesinde etnik temelli karışıklıklar çıkarmak amacıyla özel bir misyonla görevlendirdi. Bu tehlikeli plan büyük bir gizlilikle yürütülüyordu. Ayrıca aşiretleri silahlardıran subay, Sivas Kongresi'ni engellemek için Malatya'ya yöneldi. Fakat Mustafa Kemal Paşa'nın kararlı hamleleri karşısında planları suya düştü. Bu başarısız girişiminin ardından Noel ve işbirlikçileri bölgeden kaçmak zorunda kaldı.
Hindistan ve İran Yıllarındaki Dil ve İstihbarat Hazırlığı
Gençlik yıllarında İngiliz ordusuna katılan Noel, ilk olarak İngiltere'nin Hindistan'daki askeri birliklerinde görev yaptı. Askeri kariyerindeki başarısı sayesinde kısa sürede dikkat çekmeyi başardı. Nisan 1915'te İran'ın Ahvaz kentine konsolos olarak tayin edilmesi, onun hayatında yeni bir dönüm noktası oldu. Bu şehirde tam dört yıl boyunca görev yaptı. Görev süresi boyunca bölgedeki halkların etnik kökenlerini ve yaşam tarzlarını derinlemesine inceleme imkanı buldu. Bu süreçte yerel dilleri öğrenmeye büyük önem verdi. Kürt aşiretleriyle doğrudan iletişim kurabilmek amacıyla İran'da kaldığı süre zarfında Kürtçe öğrendi. Kazandığı bu dil becerisi, onu ilerleyen yıllarda İngiliz istihbaratının bölgedeki en önemli aktörlerinden biri haline getirecekti.
Edward William Charles Noel, İngiliz istihbaratının en operasyonel figürlerinden biri olmasını geniş dil bilgisine borçluydu. Farklı coğrafyalarda rahatça faaliyet gösterebilmek adına şu dilleri üst düzeyde öğrenmişti:
- Ana dili olan İngilizce
- Bölgede aktif bağlar kurmasını sağlayan Kürtçe
- İran yıllarında geliştirdiği Farsça
- Diplomasi dili Fransızca
- Şifreli yazışmalarda da kullandığı Rusça
İstanbul'dan Doğuya Uzanan Gizli Görüşmeler
Mondros Mütarekesi imzalandığında Doğu Anadolu topraklarında faal bir İngiliz istihbarat subayı olarak sahaya çıktı. Kısa bir süre sonra Bağdat'taki İngiliz İstihbarat Komiserliğinde görevlendirildi. Tarihler 12 Mart 1919'u gösterdiğinde, Kürtlerin yaşadığı bölgelerde incelemeler yapmakla yetkilendirildi. Asıl hedefi ise Anadolu'da geniş çaplı ayaklanmalar tertip etmekti. Bu doğrultuda Osmanlı'nın doğu eyaletlerindeki nüfuzlu aşiret reisleri ile gizli temaslar kurdu. Bağdat'tan ayrılan Noel, 3 Temmuz 1919 tarihinde imparatorluk başkenti İstanbul'a ulaştı. Burada İngiliz Yüksek Komiseri Müsteşarı T.B. Hohler ve ayrılıkçı bazı Kürt liderlerle kritik toplantılar gerçekleştirdi. Görüşmeler sonucunda Dahiliye Nazırı Âdil Bey'den Osmanlı postahanelerinden şifreli telgraf çekmesini sağlayan özel bir izin belgesi kopardı.
İngiliz Yüksek Komiser Müşaviri Tom Hohler, Bağdat'tan İstanbul'a gelen Noel ile yaptığı görüşmenin detaylarını aktardığı raporunda, genç subayın adeta yeni bir Kürt Arabistanlı Lawrence olma hevesi taşıdığını yazmıştır. İngiliz diplomat, Mezopotamya'daki İngiliz hakimiyetinin kesinleştiğini ve bu bölgenin imparatorluğun doğu sınırı olacağını belirtiyordu. Bu sebeple Kürt aşiret reisleriyle dostane ilişkiler kurulmasının hayatı olduğunu savunuyordu. Ancak Noel'in tedbirsiz davranışları İngiliz diplomatları endişelendiriyordu. Nitekim Noel, Kürt Kulübü toplantısına resmi askeri üniformasıyla katılarak büyük bir ihtiyatsızlık yapmıştı. Hohler, raporlarında genç subayın bu umursamaz tavırlarından ciddi şekilde yakınıyordu. Buna rağmen, Amiral Calthorpe'un Lord Curzon'a yazdığı telgrafta Noel'in Mustafa Kemal Paşa'ya karşı halkı kışkırtacağı belirtiliyordu.
Sivas Kongresi'ni Engelleme Çabası ve Ali Galip Olayı
Plan doğrultusunda 7 Eylül 1919'da Halep'te Bedirhan Aşiretinden Kâmuran ve Celâdet ile bir araya geldi. Burada kendilerine sadık aşiretlerden silahlı adamlar toplayarak Malatya'ya doğru harekete geçtiler. Grup, Malatya Mutasarrıfı Halil ve yeni Sivas Valisi olarak atanan Ali Galip Bey tarafından karşılandı. Bölgedeki Süvari Alayı bu kalabalık silahlı grubu tutuklamayı göze alamadı. Durumu derhal telgrafla İstanbul Hükümeti'ne rapor etmeyi tercih ettiler. Gelişmeleri yakından izleyen Mustafa Kemal Paşa, askeri görevlerinden istifa etmiş olmasına rağmen inisiyatif aldı. Sadece Erzurum Kongresi Heyet-i Temsiliye Başkanı sıfatıyla Sivas Kongresi'ni baltalamak isteyen bu grubun üzerine askeri birlikler sevk etti. Kararlı askeri müdahaleyi haber alan Ali Galip Bey ve İngiliz binbaşı Noel, beraberindekilerle birlikte alelacele bölgeden kaçtı. Tarihe Ali Galip Olayı olarak geçen bu hadise, milli mücadelenin ilk büyük diplomatik ve askeri zaferlerinden biridir.
Mustafa Kemal Paşa'nın bu tertipten aylar önce bilgi sahibi olması ve Ali Galip Bey'i henüz aylar öncesinden azarlamış bulunması, milli mücadele liderliğinin çok önceden güçlü istihbarat kaynaklarına ulaştığını açıkça göstermektedir. Teşkilat-ı Mahsusa Başkanı Albay Kara Vasıf Bey de paşayı daha sonra bu konuda bilgilendirmişti. Kaçışının ardından, Urfa'dan İstanbul'daki İngiliz Yüksek Komiserliğine 19 Eylül 1919 tarihinde şifreli telgraf çeken Noel, görüştüğü yerel Kürt aşiretlerinin olası bir İngiliz işgalini memnuniyetle karşılayacağını öne sürerek iş birliği zeminini hazırlamaya çalışmıştır. Bölge nüfusunun yarısının Kürtlerden oluştuğunu belirterek buraya bir Kürt vali atanmasını önerdi. Böyle bir durumda aşiretlerin İngiliz yönetimine sadık ve dost olacağını savundu. Bu olaylı sürecin ardından Noel, 21 Aralık 1919'da Binbaşı rütbesine terfi ettirildi. Aynı yıl içinde gösterdiği faaliyetler sebebiyle Üstün Hizmet Ödülü ile ödüllendirildi. Irak topraklarındaki görevine 1938 yılına kadar aralıksız devam etti. Uzun yıllar İngiliz çıkarları için çalışan ajan, 10 Aralık 1974 tarihinde İngiltere'de 88 yaşında vefat etti. Kendisinden geriye, bölgedeki faaliyetlerini anlattığı önemli bir günlük kaldı. Bu günlük, 1999 yılında 'Kürdistan 1919: Binbaşı Noel'in Günlüğü' başlığı altında kitaplaştırılarak yayımlanmıştır.