Ctesibios, M.Ö. 285-222 yılları arasında İskenderiye'de yaşamış Yunanlı bir fizikçi, matematikçi ve mucittir. Antik dünyanın en verimli bilim merkezlerinden biri olan İskenderiye Mekanik Okulu'nu kurmuş ve bu okulun ilk müdürlüğünü üstlenmiştir. Hava ve su basıncı üzerine yürüttüğü deneyler, çağının çok ötesinde mekanik çözümler ortaya koymasını sağlamıştır.
Su Saatindeki Devrim
Ctesibios'un en bilinen icatlarından biri, zamanı güvenilir biçimde ölçen geliştirilmiş su saatidir. Daha önceki klepsidralarda karşılaşılan temel sorun, kaptan akan su miktarının sabit tutulamamasıydı; bu yüzden su seviyesi düştükçe akış hızı da değişiyor ve ölçüm bozuluyordu. Ctesibios bu sorunu sürekli su akışı sağlayan bir musluk düzeneğiyle çözdü. Aynı zamanda, depodan suyu taşıyan kabın altındaki deliğin zamanla aşınmasını önlemek amacıyla deliği cam ve altınla kapladı. Böylece tarihin ilk güvenilir su saatini üretmiş oldu: Depoya dolan su, içindeki dubayı yükseltirken dubanın ucundaki iğne bir silindirin üzerine zamanı işaretliyordu.
Basma Tulumba ve Pnömatik Buluşlar
Ctesibios, sıvıyı basınçlı hale getiren basma tulumbanın mucididir. Bu pompada silindir, piston ve valf adlı üç temel unsuru ilk kez bir arada kullanan kişi olmuştur. Düzeneğin tasarımında iki dikey silindir karşılıklı çalışıyor; pistonlar bir salınım çubuğuyla birbirine bağlı olduğu için biri içeri girerken diğeri dışarı çıkıyordu. Bu sistem sonradan öğrencisi Philon tarafından daha da geliştirildi.
Havanın sıkıştırılabilirliği üzerine yaptığı gözlemler de bir o kadar özgündür. Bir borunun içinde hareket ettirilen kurşun bilyenin ıslık sesine benzer titreşimler ürettiğini fark eden Ctesibios, bunun nedeninin bilyenin havayı sıkıştırıp dışarı itmesi olduğunu anladı. Bu keşif, havanın bir madde olduğunu deneysel yollarla kanıtlayan ilk adım niteliğindeydi. Tüm bu gözlemlerini Pneumatics adlı eserinde bir araya getirdi; basıncın pompalarda nasıl kullanılacağını açıklayan bu kitap, antik dünyanın mühendislik literatüründe önemli bir yer tutar; ne var ki özgün haliyle günümüze ulaşamamıştır.
Hava basıncından yola çıkarak geliştirdiği pnömatik mancınık ise kolların geri çekilmesiyle silindirlerin içine itilen pistonların havayı sıkıştırmasına, yay ipinin serbest bırakılmasıyla da pistonların büyük bir kuvvetle dışarı fırlamasına dayanıyordu. Nem ve hava koşullarına karşı dayanıklı olması amacıyla tunç zemberekli mancınık tasarımını da geliştirdi; ancak bu tasarımın fiilen kullanıldığına dair tarihsel bir kanıt bulunmamaktadır.
Su Orgu ve Miras
Ctesibios'un sıra dışı buluşlarından biri de çok sayıda borudan oluşan, pompalı bir körükle çalışan ve klavyeyle çalınan müzik aletidir. Suyun havayı sıkıştırmadaki işlevinden dolayı bu aleti su orgu olarak adlandırmıştır; sonraki yüzyıllarda hidrolik adıyla anılacak olan bu enstrüman, Batı müzik tarihinin köklü atalarından biri sayılır.
Mekanik icatlarını derlediği kitap, Büyük İskenderiye yangınında yok olmuştur. Bu nedenle Ctesibios'un çalışmaları hakkındaki en güvenilir bilgiler öğrencisi Philon'un eserlerine dayanmaktadır. Yaşamının ayrıntıları büyük ölçüde belirsizliğini korusa da bıraktığı teknik miras son derece kalıcıdır: Basma tulumba, su orgu ve güvenilir su saati, antik mühendisliğin doruk noktaları arasında gösterilmektedir. İskenderiye Mekanik Okulu'nun bu buluşları döneminde endüstriyel ölçekte uygulamaya geçiremediği bilinmektedir; oysa bu icatlar zamanında yaygınlaşabilseydi, mekanik teknolojinin gelişim çizgisi çok farklı bir yön alabilirdi.