Osmanlı askeri tarihinin en parlak sayfalarından biri, 1799 yılının ilkbaharında Akka Kalesi önlerinde yazıldı. Dönemin yenilmez kabul edilen komutanı Napolyon Bonapart, Ortadoğu'yu ele geçirme hayalleriyle ilerlerken karşısında dirayetli bir savunma hattı buldu. Bosna kökenli ünlü Osmanlı veziri Cezzar Ahmet Paşa, emrindeki kısıtlı güçler, Osmanlı donanması ve Nizam-ı Cedid askerlerinin desteğiyle Fransız ordusunu Akka surlarında bozguna uğrattı. Bu tarihi zafer, Napolyon'un doğu seferini sonlandırırken, bölgedeki Osmanlı egemenliğini de pekiştirdi. Cezzar lakabıyla anılan bu sıra dışı komutan, askeri zekası ve amansız yönetim anlayışıyla adını dünya tarihine altın harflerle yazdı.
Sıra Dışı Bir Yaşamın Başlangıcı: Bosna'dan Mısır'a Uzanan Yol
Cezzar Ahmet Paşa, 1708 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun Bosna eyaletinde, Boşnak kökenli bir ailenin evladı olarak dünyaya gözlerini açtı. Gençlik yıllarında imparatorluğun payitahtı İstanbul'a giderek burada geçimini sağlamak adına bir süre berberlik yapan Ahmet, dönemin kudretli devlet adamlarından Hekimoğlu Ali Paşa'nın maiyetine girerek hayatındaki en büyük askeri dönüm noktasını yaşadı. Paşa ile birlikte 1756 yılında Mısır topraklarına seyahat etti. Bu coğrafya, onun askeri yeteneklerini sergileyeceği ana sahne haline gelecekti. Kahire'de bulunduğu dönemde, Bulutkapan Ali Bey'in güvendiği isimlerden Buhayre kaşifi Abdullah Bey'in hizmetine dahil oldu.
Cidde civarında isyan bayrağını açan Bedevilere karşı düzenlenen harekatlarda aktif roller üstlendi. Abdullah Bey'in asiler tarafından haince katledilmesi üzerine derhal onun yerine Buhayre kaşifliği görevine getirilen Ahmet Paşa, bu kaybın misillemesi olarak yetmişe yakın Bedevi'yi amansızca ortadan kaldırarak bölgede büyük bir korku saldı. Sergilediği bu acımasız ve kararlı tavır, ona Arapçada "deve kasabı" anlamına gelen Cezzar lakabını kazandırdı. Kahire'nin güçlü lideri Bulutkapan Ali Bey, genç askerin bu cesaretini ödüllendirerek onu kendi beyleri arasına kabul etti. Ancak Mısır'ın karmaşık siyasi yapısı, genç beye uzun süre huzur vermeyecekti.
Sürgün Yılları ve Suriye'de Yükseliş
Mısır'daki güç savaşları derinleşirken Memlük beyleri arasındaki iktidar entrikalarının tam ortasında kalan Ahmet Paşa, kendisine verilen Salih Bey'i ödürme görevini yerine getirdikten sonra, azılı rakibinin intikam alacağını anlayarak Cezayirli kılığıyla Anadolu'ya kaçtı. Bir süre sonra gizlice Buheyre'ye dönerek Hunadî aşiretinden bir kadınla evlendi. Bu evlilik vasıtasıyla kendisini korumaya çalışsa da baskılar karşısında Suriye'ye sığınmak zorunda kaldı. Bölgedeki Sibaboğulları aşiretine sığındıktan sonra sırasıyla Beyrut ve Sayda hakimi Emir Mansur ile Şam muhafızı Osman Paşa'nın hizmetinde bulundu. O yıllarda Suriye toprakları, Tahir Ömer, Zeydan ve Şahap ailelerinin isyanlarıyla sarsılmaktaydı.
Osmanlı yönetimi, bu karmaşayı bitirmek üzere asayişi sağlama görevini Ahmet Paşa'ya tevdi etti. Özellikle Tahir Ömer'in başlattığı büyük ayaklanmanın bastırılmasında gösterdiği üstün başarı, onun bölgedeki konumunu sağlamlaştırdı. Akka'ya yerleşen Paşa, 1772'de sahil muhafızlığına getirildi. Bu süreçte Beyrut'u Rus donanmasına ve Zahir Ömer'e karşı başarıyla savundu. Beyrut'ta kendi başına egemen bir ayan olma çabaları sonuçsuz kalınca 1773'te şehri terk etti. Bir süre düşmanlarına sığınmak zorunda kalsa da ilk fırsatta Şam'a geçerek devletine bağlılığını sürdürdü.
Devletine verdiği hizmetlerin karşılığı gecikmedi. 1775 yılında Akka muhafızlığına getirilen Paşa, kısa süre sonra vezirlik payesiyle Sayda Beylerbeyi ilan edildi. Lübnan, Ürdün ve Filistin'deki isyanları yatıştırmadaki dirayeti ona Şam Beylerbeyliği yolunu açtı. Sayda Valiliği'ne atanmasının ardından bölgede son derece disiplinli ve güçlü bir askeri teşkilatlanma kuran Cezzar Ahmet Paşa, aynı zamanda kendi küçük donanmasını da inşa ederek adeta bağımsız bir hükümdar gibi hareket etmeye başladı. 1785 yılında Hac Emirliği ve Şam Valiliği görevlerini üstlenmesine rağmen, güvenlik gerekçesiyle her zaman müstahkem Akka Kalesi'ni merkez olarak seçti.
Akka Savunması ve Napolyon'un Bozgunu
Fransız ordularının 1798'de Mısır'ı işgal etmesi, dünya tarihinin seyrini değiştirecek bir hesaplaşmanın fitilini ateşledi. Osmanlı sarayı, Cezzar Ahmet Paşa'dan bölgede güçlü bir savunma hattı kurmasını talep etti. Napolyon Bonapart, El-Ariş, Gazze ve Yafa'yı ele geçirerek Mart 1799'da Akka önlerine dayandı. Genç Fransız generali, bu kaleyi kolayca düşüreceğini ve ardından doğunun kapılarını tamamen aralayacağını düşünüyordu. Ancak iki ayı aşın süren kuşatma boyunca Cezzar Ahmet Paşa, askeri dehasıyla aşılmaz bir duvar ördü.
Osmanlı tahtında oturan Sultan III. Selim'in gönderdiği üç bin kişilik modern Nizam-ı Cedid ordusu ve donanmanın güçlü desteği sayesinde kalenin savunma hattı çelikten bir kalkan gibi Fransız taarruzlarını her defasında ağır kayıplarla püskürttü. Nihayetinde Napolyon, 21 Mayıs 1799 tarihinde kuşatmayı kaldırarak Mısır'a çekilmek zorunda kaldı. Hayatındaki ilk askeri yenilgisini Akka'da tadan Napolyon, tarihe geçen şu sözleri söyleyecekti:
"Akka'da durdurulmasaydım, bütün Doğu'yu ele geçirebilirdim!"
Bu görkemli zaferin ardından Paşa, Mısır seferinin komutasını üstlenmeyi beklese de bu görev Sadrazam Yusuf Ziya Paşa'ya verildi. Bu karar Cezzar'da derin bir hayal kırıklığı yarattı. İlerleyen yıllarda devletine hizmet etmeye devam eden yaşlı vezir, Hicaz'daki Vehhabi ayaklanmasını bastırmakla görevlendirildi. Ancak hazırlıklar sürerken sağlığı bozuldu ve yerine Süleyman Paşa'yı tayin etti. 7 Mayıs 1804 tarihinde, 96 yaşında Akka'da vefat eden Cezzar Ahmet Paşa, vefatına dek Akka Beylerbeyliği makamını korudu. Ardında adaletle yönettiği şehirler ve muazzam eserler bıraktı.
Cezzar Ahmet Paşa'nın Akka ve çevresinde gerçekleştirdiği başlıca imar ve tahkimat faaliyetleri şunlardır:
- Akka, Sayda ve Beyrut kalelerinin aşılmaz surlarla tahkim edilmesi
- Akka'da kendi adını taşıyan mükemmel bir caminin inşa edilmesi
- Bölge ticaretini canlandıracak büyük bir çarşının kurulması
- Halkın su ihtiyacını karşılayan çok sayıda çeşme ve sebilin yaptırılması