Cumhuriyet döneminin kültür devrimine yön veren en önemli entelektüellerden biri olan Cevad Memduh Altar, ülkemizde batı müziği ve sanat tarihinin kurumsallaşmasında öncü rol üstlenmiş bir müzik tarihçisi, eğitimci ve yöneticidir. 1902 yılında dünyaya gelen ve 23 Mart 1995'te aramızdan ayrılan Altar, genç cumhuriyetin sanatsal vizyonunu şekillendiren kadroların başında yer almıştır. Sanatla örülü bir ömür sürdü. İstanbul'da tamamladığı lise eğitiminin ardından müzik eğitimi için Almanya yolunu tutan idealist genç, edindiği derin birikimle ülkesine dönerek ömrünü Türk kültür hayatının modernleşmesine adamıştır. Ankara Devlet Konservatuvarı'nın kuruluşundan TRT'deki üst düzey yöneticiliğine kadar geniş bir alanda hizmet veren Altar, arkasında devasa bir müzikoloji mirası bırakmıştır.
Leipzig'den Ankara'ya Uzanan Akademik Yolculuk
İstanbul'daki ortaöğrenimini bitirdikten sonra 1922'de yükseköğrenim amacıyla Almanya'ya giden Cevad Memduh Altar, dönemin prestijli okullarından Leipzig Devlet Konservatuvarı'na kabul edilmiştir. Burada Hugo Hamann ile keman ve viyola disiplinlerinde çalışırken, teori ve sanat tarihi alanlarında ise Johannes Merkel'den dersler almıştır. 1927 senesinde bu köklü konservatuvardan mezun olan sanatçı, edindiği birikimi kendi topraklarına aktarmak amacıyla vakit kaybetmeden Türkiye'ye geri dönmüştür. Bu dönüş, onun için yeni bir başlangıçtı. Yurda dönmesiyle beraber akademik kariyerine hızlı bir başlangıç yapan Altar, 1927 ile 1932 yılları arasında Müzik Öğretmen Okulu bünyesinde teori öğretmenliği görevini yürütmüştür.
Akademik faaliyetlerine Ankara'da hız kesmeden devam eden eğitimci, 1932-1936 yıllarında Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü bünyesinde sanat tarihi ile müzik tarihi dersleri vermiştir. Eğitmenlik kariyeri boyunca durmaksızın üreten Altar, ilerleyen yıllarda 1950 ile 1970 arasında Ankara Kız Teknik Yüksek Öğretmen Okulu'nda sanat tarihi ve estetik dersleri vermiştir. Aynı dönemlerde, yani 1960-1970 yılları arasında Ankara Devlet Konservatuvarı'nda da sanat tarihi ile opera tarihi derslerini üstlenmiştir. Yaşamının son demlerinde dahi eğitime katkı sunmaktan vazgeçmeyen usta isim, 1983-1993 yılları arasında ise Mimar Sinan Üniversitesi Devlet Konservatuvarı çatısı altında sanat felsefesi dersleri vererek yeni nesil sanatçıları yetiştirmiştir. Mimar Sinan Üniversitesi Senatosu, bu kıymetli hizmetlerinden ötürü 1988 yılında Altar'a Fahri Profesörlük unvanını layık görmüştür. Bu unvan, onun emeğinin bir tacıydı.
Kültür Kurumlarının İnşasında Bir Yönetici
Cevad Memduh Altar, yalnızca bir sınıf öğretmeni ya da teorisyen olmanın ötesinde, genç cumhuriyetin sanat kurumlarının mimarları arasında yer almıştır. Nitekim 1935 ve 1937 yılları arasında Ankara Devlet Konservatuvarı'nın kuruluşuna yönelik hazırlık çalışmalarına doğrudan ve aktif olarak katılmıştır. Bu süreçte gece gündüz demeden çalışmıştır. Eğitimciliğinin yanı sıra idari mekanizmalarda da kritik sorumluluklar üstlenen Altar, şu kurumlarda üst düzey idareci olarak görev yapmıştır:
- Millî Eğitim Bakanlığı Güzel Sanatlar Şube Müdürlüğü (1934-1943)
- Basın Yayın Dairesi Genel Müdürlüğü (1943-1951)
- Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü (1951-1954)
- Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü (1954-1960)
Kariyerinin ilerleyen döneminde Türkiye Radyo Televizyon Kurumu bünyesine katılan Altar, 1967 yılında TRT program ve haber Genel Müdür Yardımcılığı makamındayken emekliye ayrılmıştır. Uluslararası alanda da Türkiye'yi başarıyla temsil eden aydın, UNESCO Türkiye Ulusal Komisyonu'nun kurucuları arasında yer almış ve uluslararası Sanat Eleştirmenleri Derneği (AICA) üyesi olmuştur. Kültür ve sanat alanındaki bu olağanüstü çalışmaları nedeniyle Fransa'dan Officier d'Académie Nişanı, Federal Almanya'dan Schiller Madalyası ve Türkiye'den Sevda-Cenap AND Müzik Vakfı Onur Ödülü Altın Madalyası ile taltif edilmiştir. Ayrıca İstanbul Kültür ve Sanat Vakfı kuruluş çalışmalarında görev alarak, 1986 ile 1993 yılları arasında bu vakfın yönetim kurulunda aktif sorumluluk üstlenmiştir.
Radyo Yayıncılığı, Müzikoloji Araştırmaları ve Yazılı Mirası
Altar'ın klasik müziği kitlelere sevdiren en önemli faaliyetlerinden biri, 1939-1950 yılları arasında Ankara Radyosu'nda hazırlayıp sunduğu Açıklamalı Müzik programlarıdır. Bu programların yanı sıra radyo ve televizyon ekranlarında müzik tarihçisi kimliğiyle sayısız yapıma katkıda bulunmuştur. Amacı, müziği her haneye ulaştırmaktı. 1930'dan ölümüne kadar geçen uzun süreçte gazete ve dergilerde yüzlerce makalesi neşredilen araştırmacının kaleminden çıkan yazılar, sanatseverlere ışık tutmuştur. Özellikle Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven, Wolfgang Amadeus Mozart ve Frederic Chopin gibi dünya devlerinin yanı sıra Türk bestecileri üzerine kaleme aldığı makaleler büyük ilgi görmüştür.
Kültürel etkileşimleri belgelendirmek adına Varşova, Berlin ve Venedik Devlet Arşivleri'nde derinlemesine çalışmalar yürüten araştırmacı, buralarda batı dünyası ile Türkiye arasındaki tarihsel müzik ilişkilerini incelemiştir. Dünyaca ünlü Georges Bizet'nin Carmen operası ile Beethoven'ın ölümsüz eseri 9. Senfoni üzerine kapsamını analizler yayınlamıştır. Bu incelemeler, alanında çığır açmıştır. Onun müzikoloji alanındaki özgün bakış açısı bilhassa Opera Tarihi, Türkiye'de Opera, Sanat Felsefesi, Müzik Estetiği ve dünyaca ünlü besteci Bela Bartok üzerine odaklanmıştır. Hayata gözlerini yummadan evvel tamamladığı fakat henüz basılmamış olan üç önemli eseri ise şunlardır: Sanat Felsefesi (1987), Müzik Estetiği ve Müzikoloji (1990) ve son olarak Müzik Ağırlıklı Barok Sanat Üzerine Araştırmalar (1993).