Bela Bartok Kimdir?

Kimdir?

Béla Viktor János Bartók, 25 Mart 1881'de Avusturya-Macaristan'ın Nagyszentmiklós kentinde doğmuş, 26 Eylül 1945'te New York'ta ölmüş Macar besteci, piyanist ve Doğu Avrupa halk müziği derleyicisidir. Etnomüzikolojinin kurucularından biri olarak bilinir.

Eğitimi ve halk müziği

Budapeşte Krallık Müzik Akademisi'nde Istvan Thoman'dan piyano, Janos Kössler'den kompozisyon dersleri aldı. Okulda tanıştığı Zoltán Kodály ile bölgenin halk müziklerini derledi; bu çalışma müzik görüşünü derinden etkiledi. Daha önce Macar halk müziği anlayışı Franz Liszt'in yapıtlarındaki çingene ezgileriyle sınırlıydı; 1903'te Lajos Kossuth onuruna bestelediği orkestra eseri Kossuth da benzer çingene ezgileri kullanır.

Sonra Macar köylü halk müziğiyle tanıştı; bu ezgileri yapıtlarında kullandığı gibi benzer yeni ezgiler de yarattı. En büyük etkilerden biri, 1902'de Budapeşte'de Also sprach Zarathustra'nın ilk dinletisinde tanıştığı Richard Strauss'un müziği oldu. 1907'de Krallık Akademisi'nde piyano profesörü olarak ders vermeye başladı; bu da Avrupa'da dolaşmak yerine Macaristan'da kalıp özellikle Transilvanya'dan halk şarkıları derlemesini sağladı. 1908'de yazdığı 1 Numaralı Yaylı Çalgılar Dörtlüsü halk müziği etkisinin ilk belirgin örneğidir.

Olgunluk dönemi

1909'da Márta Ziegler ile evlendi ve 1911'de tek operası Mavisakal'ın Kalesi'ni ona adadı. Opera Macar Güzel Sanatlar Kurulu yarışmasında "oynanabilirliği olmadığı" gerekçesiyle geri çevrildi; söz yazarı Béla Balázs'ın adının siyasi görüşleri nedeniyle programdan çıkarılması yönündeki baskılara direnince 1918'e dek sahnelenmedi. Bu düş kırıklığından sonra iki üç yıl çok az beste yaptı, Orta Avrupa ve Balkanlar'ın, Türk halk müziğinin de aralarında olduğu halk müziğini derlemeye yoğunlaştı. 1914-1916 arasında Tahta Prens balesini, 1915-1917 arasında 2 Numaralı Yaylı Çalgılar Dörtlüsü'nü yazdı; uluslararası ününü Tahta Prens ile kazandı.

İçeriği nedeniyle 1926'ya dek sahnelenemeyen Olağanüstü Mandarin balesini iki keman sonatı izledi. 1927-1928'de yazdığı 3 Numaralı Yaylı Çalgılar Dörtlüsü, en güzel yaylı çalgılar dörtlüleri arasında sayılır. 1923'te eşinden ayrılıp Ditta Pásztory ile evlendi. Oğlu Peter'in müzik dersleri için bestelediği altı ciltlik Mikrokosmos bugün piyano öğrencileri arasında yaygın olarak çalınır.

Türkiye gezisi ve son yılları

1936'da Türkiye'ye geldi; Adnan Saygun, Ulvi Cemal Erkin ve Necil Kazım Akses ile Anadolu'yu dolaştı ve özellikle Osmaniye yöresindeki türküleri birlikte notaladılar. Araştırmaları 1976'da Macar Bilimler Akademisi tarafından yayımlandı. Nazilere karşı çıktı ve Almanya'daki yayıncısından ayrıldı. Eşiyle ABD'ye göç ettikten sonra kendini rahat hissetmedi, yeni eser vermekte zorlandı. 1945'te New York'ta öldü; yarım kalan viyola konçertosunu öğrencisi Tibor Serly tamamladı. Naaşı komünizm sonrasında Budapeşte'ye getirilip devlet töreniyle Farkasreti Mezarlığı'na gömüldü.

Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Bela Bartok maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.