Baha Tevfik, II. Meşrutiyet döneminin en radikal ve üretken düşünürlerinden biri olarak, 1884 yılında İzmir'de dünyaya gelmiştir. Aldığı idadi eğitiminin ardından İstanbul'a giderek Mekteb-i Mülkiyye'yi bitiren yazar, kalemiyle toplumsal ve bilimsel bir inkılap gerçekleştirmeyi hedeflemiştir. Kısıtlı ömrünü tamamen felsefeye, bilimsel çevirilere ve son derece keskin eleştiri yazılarına adayan yazar, dönemin gelenekçi yapısına karşı çıkarak biyolojik materyalizm ile felsefi ateizmi sonuna kadar savunmuştur. Yaşadığı döneme yeni ahlak anlayışları getirmeye çalışan aydın, fikirlerini yaymak amacıyla çok sayıda gazete ve dergi çıkarmıştır. Onun mücadelesi tamamen zihinsel bir uyanış üzerine kuruluydu.
İzmir'den İstanbul'a Fikir Dünyasının Şekillenişi
İlk ve ortaöğrenimini İzmir İdadisi çatısı altında tamamlayan Baha Tevfik, yükseköğrenim için İstanbul'a geçerek 1907 yılında Mekteb-i Mülkiyye'den mezun olmuştur. Gençlik yıllarında dünya edebiyatı ve felsefesine yön veren önemli isimlerin eserleriyle tanışmıştır. Özellikle Immanuel Kant, Gustave Flaubert, Lev Tolstoy ve Friedrich Nietzsche gibi düşünürlerin kitaplarını derinlemesine incelemiştir. Ancak onun felsefi yönelimini ve tüm dünyasını değiştiren asıl dönüm noktası, Alman hekim ve düşünür Louis Büchner'in kaleme aldığı Madde ve Kuvvet isimli eser olmuştur. Bu kitap, onun yaratılış, ruh, kader, ilah ve din konularında katı bir materyalist çizgiye kaymasına zemin hazırlamıştır. Kendi fikir dünyasını bu temel üzerine inşa eden yazar, inanç konularını tamamen rasyonel ve biyolojik bir süzgeçten geçirmeye başlamıştır. Bu yönüyle devrinde tekti.
Yayıncılık Hayatı ve Felsefi Mücadeleleri
Yazın dünyasına adımını ilk kez 1907'de İzmir gazetesinde yazarak atan düşünür, II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte basında oluşan özgürlük havasını değerlendirmek istemiştir. 31 Mart Vakası sonrasında İstanbul'a yerleşen yazar, burada profesyonel gazetecilik faaliyetlerine girişmiştir. Kamu alanında kısa bir süre vilayet maiyet memurluğu ve Meclis-i Ayan katipliği yapsa da, ömrünün kalan kısmında Rehber-i İttihad-ı Osmani Mektebi bünyesinde felsefe öğretmenliği yapmıştır. 1910 yılında en yakın dostlarından Ahmed Nebil ile bir araya gelerek gençliğin felsefi ve bilimsel birikimini güçlendirmeyi amaçlamıştır. Bu hedef doğrultusunda Teceddüd-i İlmî ve Felsefî Kütüphanesi isimli yayınevini hayata geçirmişlerdir. Yazarlık onun için bir mücadeleydi.
Ardından 1911 yılında Felsefe Mecmuası'nı, bir yıl sonra ise Zekâ adlı felsefe ve edebiyat dergilerini neşretmiştir. Dönemin siyasi baskıları altında dergileri kapatılınca pes etmemiş, 1913 yılında Eşek adında bir mizah gazetesi çıkartarak muhalif kimliğini korumuştur. Bu yayının da sansüre uğramasının ardından sırasıyla El Malûm ve sonrasında Yine O gazetelerini çıkararak kalemiyle yılmaz bir siyasal mücadele yürütmüştür. Edebiyat ve bilim tarihlerini harmanlayan çalışmalarıyla, toplumsal gelişimin ancak bilimin rehberliğinde şekillenebileceğini savunmuştur. Aktarmacı aydın kimliğine her zaman karşı çıkmış, toplumun ancak cesur bir dil ve ileri bir düşünce yapısıyla kalkınabileceğini her fırsatta dile getirmiştir.
Radikal Fikirleri, Birey ve Toplum Eleştirisi
Düşünce dünyasında töre tanımazlık olarak bilinen immoralizmi sistemleştiren Baha Tevfik, bu yönüyle döneminin en çok tartışılan isimlerinden biri olmuştur. Fikirlerinin temeline oturttuğu ahlak eleştirisinde, geleneksel kuralları dogmatik inançlar bütünü olarak nitelendirmiştir. Özellikle farklı inanç gruplarının bir arada yaşadığı toplumlarda dini temelli ahlak kurallarının değil, evrensel insani değerlerin hakim olması gerektiğini savunmuştur. Ona göre Roma, Bizans, Endülüs ve Lehistan gibi büyük medeniyetlerin tarih sahnesinden çekilmesinin temelinde ahlaki çözülmeler yatmaktadır. Osmanlı'da da bu gidişatın başladığını vurgulamıştır.
Yazarın toplumsal yapıda en çok eleştirdiği hususlardan biri de dönemin memurluk sevdası olmuştur. Kanunların etkisiyle memurluğun en gözde meslek haline getirildiğini belirten düşünür, bu düzenlemeleri hazırlayan Mithat Paşa'yı da açıkça eleştirmiştir. Herkesin memur olmaya çalıştığı, olamayanların ise devlete muhalif kesildiği bir sistemi çarpık bulmuştur. Memurların rahat bir yaşam sürdüğünü, halkın ise sefalet içinde olduğunu savunarak bu adaletsizliği gözler önüne sermiştir. Evliliğe ve aile kurumuna tamamen karşıydı. Kadınların toplumda tam eşitliğe kavuşması gerektiğini savunan yazar; evliliğin, tesettürün ve maddi zorunlulukların bireysel özgürlükleri kısıtlayarak insanları birbirlerinden kopardığını ve uzaklaştırdığını dile getirmiştir. Fikirlerine sadık kalarak kendisi de hayatı boyunca hiç evlenmemiştir.
Genç Yaşta Gelen Ölüm ve Geride Bıraktığı Eserler
Oldukça kısa süren yayın hayatına devasa çalışmalar sığdıran Baha Tevfik, 15 Mayıs 1914 tarihinde İstanbul'da apandisit rahatsızlığı nedeniyle henüz 30 yaşındayken vefat etmiştir. Naaşı Karacaahmet Mezarlığı'na defnedilmiştir. Çok genç yaşta hayata gözlerini yummasına rağmen, felsefe tarihinden kadın haklarına kadar geniş bir yelpazede eserler üretmiş ve çeviriler yapmıştır. Yazarın yayın hayatı boyunca kaleme aldığı ve tercüme ettiği başlıca yapıtlar şunlardır:
- Fransızca İştikak Lûgatı (1907 - 1909 yılları arasında Vasfi Menteş ile ortak çalışma)
- Teceddüd-i İlmî ve Edebî / Bilim ve Edebiyatta Yenileşme (1909)
- Feminizm Âlem-i Nisvân (1909 yılında Odette Laguerre'den çeviri)
- Madde ve Kuvvet (1911 yılında Louis Büchner'den Ahmed Nebil ile ortak çeviri)
- Vahdet-i Mevcud: Bir Tabiat Aliminin Dini (1911 yılında Ernst Haeckel'den Ahmed Nebil ile ortak çeviri)
- Felsefe-i Edebiyat ve Şair Celis (1914)
- Tarih-i Felsefe (1915 yılında Ahmet Nebil ile ortak çalışma)
- Muhtasar Felsefe (1915)
- Felsefe-i Kant (1916)
- İlm-i Ahval-i Ruh (Ahmet Nebil ile ortak psikoloji çevirisi, 1916)
- Nietzsche Hayatı ve Felsefesi (Ahmed Nebil ve Memduh Süleyman ile ortak inceleme)