Ali Şeriati, 23 Kasım 1933’da İran’ın Razavi Horasan eyaletine bağlı Kahak kasabasında dünyaya geldi. Öğretmen babası Muhammed Taki’nin eğitimci kimliği, onun entelektüel geleceğine erken yaşta yön verdi. Din sosyolojisi ve çağdaş İslam düşüncesi alanında ürettikleriyle hem İran’da hem dünya genelinde derin izler bırakan Şeriati, 44 yaşında hayatını yitirdi; arkasında onlarca eser, sayısız yasak ve tamamlanmamış bir devrim bıraktı.
Eğitim Yılları ve Paris’teki Dönüşüm
1940’ta başladığı ilkokul sürecinin ardından 1946’da Meşhed Firdevsi Lisesi’ne geçti; 1950’de Meşhed Öğretmen Okulu’na kaydoldu. Mezuniyetin hemen peşindeen, 1952’de Kültür Dairesi’nde öğretmenliğe başladı. Asasıl dönüşüm ise 1958’de yaşandı: Edebiyat Fakültesi’ndeki lisansının ardından Paris Üniversitesi’nde doktora’ya başladı. Fransa’daki yıllar, onu Batılı sosyoloji ile devrimci akımların iç içe geçtiği bir iklime soktu. 1964’te Belh’in Faziletleri Tarihi adlı el yazmasının notlandırılmış Farsa çevirisini tamamlayarak edebiyat doktorasını aldı.
Baskı, Hapis ve Susturma Girişimleri
Paris’ten İran’a döndüğü 1964’ün hemen ardından Muhammed Rıza Şah Pehlevi rejimi tarafından tutuklandı; Fransa’dayken sürdürdüğüı siyasi etkinlikler gerekçe gösterildi. 1965’te serbest bırakılarak ders kitapları inceleme uzmanı sıfatıyla Tahran’a atandı. Bir yıl sonra Meşhed Üniversitesi Tarih Bölümü’nde öğretim görevlisi oldu. Toplumun farklı kesimlerinden dinleyicileri kendine çeken dersleri, Şah’ın gözetim ağını harekete geçirdi. Meşhed’deki görevinden uzaklaştırılınca Tahran’a geçerek Hüseyniye-i İrşad Enstitüsü’nde ders vermeye başladı. Burada yaydığı etki de uzun sürmedi: 1973’te enstitü kapatıldı, yazıları yasaklandı ve kendisi 18 ay hücre hapsiyle cezalandırıldı. Yurt içinden ve dışından yükselen baskılar onu kurtardı; ne var ki serbest bırakılması, bir dizi kısıtlama koşuluna bağlıydı: ders vermek, yayın yapmak ya da toplantı düzenlemek tamamen yasaktı. SAVAK’ın gözetimi ise yakın çevresini kuşatmıştı.
Sürgiin ve Ölüm
Bu koşulları reddeden Şeriati, 16 Mayıs 1977’de İngiltere’ye geçti. Henuz bir ay dolmadan, 19 Haziran 1977’de Southampton’da öldürüldüğü öğrenildi; ölümünün SAVAK tarafından gerçekleştirildiği yaygın biçimde kabul görmektedir. 27 Haziran 1977’de cenazesi Şam’daki Hz. Zeyneb Türbesi’nin yanına defnedildi. Arkasında hayat arkadaşı Puran Razavi’yi ve 1958’de evlendikleri günden beri büyüttkleri dört çocuklarını — İhsan, Sara, Susan ve Mona Şeriati’yi — bıraktı.
Düşüncesi ve Mirası
Şeriati’nin asıl önemi, İslam teolojisini Marksist toplum analiziyle buluşturan çerçevede yatıyordu. Devrimci İslam’ı bir kurtuş ideolojisi olarak yeniden tanımlaması, onu aynı anda hem dini çevrelere hem sol oryantasyonlu aydınlara hitap eden biricik bir figir insanına dönüştürdü. Eserlerinin neredeyse tamamı Türkçeye çevrilmiştir. Kaleme aldığı başlıca yapıtlar arasında şunlar sayılabilir:
- Dine Karşı Din
- İnsanın Dört Zindanı
- Hacc
- Medeniyet ve Modernizm
- Muhammed Kimdir
- Öze Dönüş
- Fatima Fatimadır
- Ümmet ve İmamet
- İktisat Sosyolojisi (3 cilt)
- Kendini Devrimci Yetiştirmek
Fikirlerinin İran İslam Devrimi’nin zihinsel zeminine katkısı tartışmalı olmayı sürdürmektedir; dini otorite ile siyasi iktidarın sorgulanmasına dayalı mirası bugün hala okunmakta, tartışılmakta ve farklı coğrafy alarda ilham kaynağı olmaya devam etmektedir.