Trabzon'da 1884 yılında doğan eski deniz subayı ve siyasetçi Ali Şükrü Bey, TBMM bünyesindeki muhalif çalışmaları ve Lozan eleştirileri nedeniyle, 27 Mart 1923'te Ankara'da uğradığı suikastla hayatını kaybetmiştir. Siyasetçinin öldürülmesi, ülkemizin ilk siyasi suikastı olarak tarihe geçmiştir. Milli Mücadele yıllarında halkı bilinçlendirmek adına Anadolu'yu karış karış gezen bu vatansever aydın, cesur duruşu ve bağımsızlık inancıyla tanınmaktadır.
Bahriyeden Siyasete Uzanan Onurlu Yıllar
Ali Şükrü Bey, Karadeniz'in hırçın dalgalarıyla çevrili Trabzon'un Beşikdüzü ilçesinde yer alan Denizli köyünde dünyaya gözlerini açtı. Çocukluk yılları Karadeniz'in hırçın sularıyla çevrili olan ve köklü denizcilik külürüyle yoğrulan Ali Şükrü Bey, bölgede Reisoğulları adıyla anılan son derece köklü ve saygın bir aileye mensuptu. Babası, donanmadan emekli olmuş Bahriye kolağası Hacı Hafız Ahmet Kaptan'dı. Ailesinin denizcilik geleneğinin izinden giderek İstanbul Heybeliada'daki Bahriye Mektebi'nde askeri eğitim almayı tercih etti. Bu prestijli okuldaki eğitimini 1904 yılında başarıyla tamamlayarak bahriye erkan-ı harp subayı unvanıyla orduya katıldı. Denizcilik alanındaki vizyonu doğrultusunda, 1909 yılında faaliyete geçen Donanma-yı Osmanî Muavenet-i Milliye Cemiyeti'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı. Bu cemiyette bir süre ikinci başkanlık görevini de başarıyla yürüttü. Osmanlı donanmasının nakliye gemisi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla İngiltere'nin Liverpool şehrine gönderildiğinde İngilizceyi çok iyi düzeyde öğrendi. İngiltere'de kaldığı dönemde boş durmadı; Türkler aleyhine yürütülen olumsuz propagandalara karşı İngiliz gazetesi Liverpool Times bünyesinde yayımladığı makalelerle güçlü bir kalem mücadelesi verdi. Bu dönemde Türk diplomasisinin gür sesi olarak adından söz ettirmeyi başarıdı. Yüzbaşı rütbesine ulaştığında, ordu saflarından ayrılıp fikirlerini siyaset arenasında savunmak amacıyla istifa kararı aldı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin savunduğu politikalara karşıt bir çizgide yer alarak muhalif kimliğini netleştirdi.
Milli Mücadele ve Birinci Meclis Dönemi
Tarihler 1920 yılını gösterdiğinde Osmanlı Meclis-i Mebûsan milletvekili seçilen siyasetçi, İstanbul'un işgal edilerek meclisin dağıtılmasının ardından Ankara'ya yöneldi. Mebus, Trabzon milletvekili olarak meclise katıldı. Milli Mücadele'nin Türk halkına doğru şekilde anlatılması ve Anadolu'da yürütülen düşman propagandalara karşı TBMM tarafından oluşturulan İrşad Encümeni bünyesinde yer alarak çevre vilayetlerde çok yönlü irşad faaliyetleri yürüttü. Halkı bilgilendirmek adına Anadolu'yu adım adım gezdi. Milletvekili, Meclis bünyesinde Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki Birinci Grup'a karşı muhalif seslerin toplandığı ve muhafazakar bir ideolojiye sahip olan İkinci Grup'un en etkin sözcülerinden ve liderlerinden biri olarak sivrildi. Meclise 28 Nisan 1920'de sunduğu içki yasağı teklifinin kanunlaşarak yürülrüğe girmesi için büyük çaba harcadı. İkinci Grup'un görüşlerini yaymak için kurduğu Tan gazetesinin neredeyse tüm başyazılarını bizzat kendisi kaleme aldı. Basın yayın yoluyla yürütülen bu mücadele, meclisteki tartışmaların sokağa taşınmasında da etkili bir rol oynadı.
Ali Şükrü Bey'in üstlendiği başlıca görevler ve kariyerindeki önemli dönüm noktaları şunlardır:
- Bahriye erkan-ı harp subaylığı ve Donanma Cemiyeti kuruculuğu
- Osmanlı Meclis-i Mebûsan Trabzon mebusluğu
- Birinci TBMM Trabzon milletvekilliği ve İkinci Grup liderliği
- Tan Gazetesi kuruculuğu ve başyazarlığı
Lozan Eleştirileri ve Trajik Son
Ali Şükrü Bey'in siyasi yaşamındaki en ateşli tartışmalar, Lozan Barış Görüşmeleri süreçinde meclis çatısı altında yaşandı. Heyet başkanı İsmet İnönü'nün hariciye kökenli olmaması nedeniyle müzakerelerde acemice kararlar aldığını savundu. Delegasyonun meclis tarafından çizilen sınırların dışına çıkarak yetki ihlali yaptığını yüksek sesle dile getirdi. Görüşmelerin gidişatına dair hükümetin meclise verdiği bilgiler ile dış basındaki haberler arasındaki bariz tutarsızlıkları cesaretle ortaya koydu. Fakat meclis çatısı altında yürüttüğü bu son derece aktif ve tavizsiz siyasi mücadele, 27 Mart 1923 tarihinde Ankara'da maruz kaldığı karanlık ve menfur bir suikastla trajik biçimde son buldu. Bu menfur olay mecliste derin yankı buldu. Ölüm haberi, genç cumhuriyetin ilanından hemen önceki gerilimli siyasi atmosferi daha da tırmandırdı. Trabzon milletvekilinin naaşı, memleketi Trabzon'da gözyaşları arasında toprağa verildi. Onun trajik ölümü, Türkiye tarihinin ilk siyasi suikastı olarak hafızalara kazındı.