Türkiye'nin modern müzecilik serüveninde kurucu roller üstlenen Aziz Ogan, 1888 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Ömrünü antik mirasımızın korunmasına adayan duayen isim, 1956 yılında yine aynı şehirde hayata gözlerini yumdu. Kendisi ilk Türk kadın arkeolog Jale İnan'ın babasıdır. Genç cumhuriyetin bu öncü bilgini, Osman Hamdi Bey'in teşvikleriyle adım attığı mesleğinde, Anadolu topraklarının tarihî zenginliklerini gün yüzüne çıkarmak için ömrü boyunca büyük bir gayretle çalıştı.
İlk Yılları ve Arkeoloji Tutkusunun Doğuşu
Edremit'in saygın ailelerinden Hacı Ahmed Halil zade Ahmed Bey'in oğlu olan Aziz Bey, 1910 senesinde Sanayi-i Nefise Mektebi'nin resim bölümünü başarıyla tamamladı. Güzel sanatlar eğitiminin ardından, babasının yakın dostu olan ünlü ressam ve müzeci Osman Hamdi Bey'in tavsiyeleriyle arkeoloji alanına yöneldi. Okuldan mezun olunca vakit kaybetmeden Eski Eserler Müzesi bünyesinde memuriyet hayatına başladı. Mesleki birikimini artırmak ve pratik kazanmak amacıyla İzmir, Manisa ve Aydın gibi tarih fışkıran Ege vilayetlerindeki kazılarda aktif görevler üstlendi. Kazandığı bu saha tecrübeleri, onun ilerleyen yıllarda imza atacağı büyük başarıların zeminini hazırladı. Nitekim gösterdiği üstün başarılar neticesinde, 1914 yılında İzmir Asar-ı Attika müfettişliği makamına atandı. Ancak bu görev uzun sürmedi.
Savaş Yılları ve Şam'daki Çalışmaları
Birinci Dünya Savaşı için genel seferberlik ilan edilmesiyle birlikte genç arkeolog, yedek subay rütbesiyle orduya dahil edildi. Vatan savunması yolunda ilk olarak Çanakkale ve Kafkasya cephelerinde çetin mücadelelere katıldı. Cephe görevlerinin ardından Şam bölgesinde görevlendirilen Aziz Bey, burada çok önemli tarihî çalışmalara katıldı. Türk ordusu bünyesinde hizmet veren dünyaca ünlü Alman arkeolog Theodor Wiegand'ın yardımcılığını üstlendi. Bu süreçte Şam Müzesi'nin kuruluş faaliyetlerinde yer alırken, kentin antik imar planının çıkarılması için de ter döktü. Askerî görevine paralel olarak Şam Sanayi-i Nefise Mektebi müdürlüğünü de yürüttü.
Ogan, o yıllarda sadece Şam ile sınırlı kalmayıp çevre bölgelerdeki tarihî eserlerin kurtarılmasında da kritik görevler üstlendi. Ordunun desteğiyle Baalbek sınırları içinde yer alan devasa Jüpiter Mabedi'nin restorasyon çalışmalarında bizzat çalıştı. Ayrıca İsviçre kökenli bir bilim heyetiyle ortaklaşa yürütülen çalışmada görev aldı. Bu kapsamda tarihî Emevi Camisi çevresindeki düzensiz yapıların temizlenmesini sağlayarak ulu mabedin ihtişamını yeniden ortaya çıkardı. Harp boyunca yürüttüğü bu başarılı hizmetlerin ardından, 8 Ağustos 1918 tarihinde terhis edilerek Ege'deki eski görevine geri döndü. Savaş bitmişti fakat vatan işgal altındaydı. İzmir'in yabancı güçler tarafından işgal edilmesi üzerine geçici olarak İstanbul'a çekilerek Arkeoloji Müzesi bünyesindeki hafriyat ve tasnif birimlerinde görevlendirildi. İzmir'in kurtuluşunun ardından, 1922 yılında müfettişlik görevine yeniden başladı.
Cumhuriyet Dönemi ve Müzecilik Atılımları
Kurtuluşun ardından Ege'de kültürel kalkınma hamlesine girişen Aziz Bey, İzmir Arkeoloji Müzesi ile müze bünyesindeki resim galerisi ve kütüphaneyi kurdu. Ege'nin kadim tarihini yerinde sergilemek amacıyla Bergama ve Efes gibi kritik merkezlerde yerel müzelerin hayata geçirilmesi için öncülük etti. Bölgedeki üstün başarılarının ardından, 1931 yılında İstanbul Arkeoloji Müzeleri Umum Müdürlüğü görevine terfi ettirildi. Bu kritik makamda tam 23 yıl boyunca kesintisiz hizmet vererek Türk müzecilik tarihine adını altın harflerle yazdırdı. Müdürlük yıllarında gerçekleştirdiği köklü dönüşümler şunlardır:
- Mezopotamya, Mısır ve Part medeniyetlerine ait paha biçilemez arkeolojik buluntuların modern yöntemlerle sınıflandırılması,
- Eserlerin korunması ve belgelenmesi amacıyla kimya laboratuvarı, fotoğrafhane ve heykel atölyelerinin hayata geçirilmesi,
- Tarihî Ayasofya'nın restorasyon süreçlerinin tamamlanarak ibadethaneden müzeye dönüştürülmesi,
- Müzenin yangın tehlikesi barındıran ahşap çatı sisteminin sökülerek yerine sağlam bir betonarme çatı inşa edilmesi.
Aziz Ogan, uluslararası alanda da Türkiye'yi en iyi şekilde temsil eden bir kültür elçisiydi. 1933 yılında Avusturya, Almanya, Hollanda, İngiltere, Fransa ve İtalya gibi ülkelerin önde gelen müzelerini incelemek üzere geniş kapsamlı bir Avrupa seyahatine çıktı. Bu seyahat sırasında İtalya ve Yunanistan'daki arkeolojik kazı tekniklerini yakından gözlemleme fırsatı elde etti. 1934 yılında ülkemizi ziyaret eden İsveç Veliahdı Prens Adolf Güstav'a İstanbul, İzmir ve Bursa gezilerinde bizzat refakat etti. 1939 senesinde ise New York Dünya Sergisi kapsamında kurulan Türkiye pavyonundaki Asarı Atika ve Müze Sergisi heyetine başkanlık ederek Amerika'daki modern müzecilik çalışmalarını çok yönlü olarak yerinde inceledi.