II. Meşrutiyet'in ilanından Cumhuriyet'in kuruluşuna kadar uzanan çalkantılı süreçte, Osmanlı Devleti'nin emniyet teşkilatında zirveye tırmanan ve ardından Türkiye Cumhuriyeti'nin inşasında aktif rol alan önemli bir devlet adamı bulunmaktadır. Trabzon'da 1882 yılında dünyaya gelen Hüseyin Aziz Akyürek, hem bürokrat hem de siyasetçi kimliğiyle adını tarihe yazdırmıştır. İmparatorluğun son döneminde Emniyet-i Umûmiye Müdürlüğü gibi kritik bir görevi üstlenen Akyürek, savaştan sonra Manisa ve İzmir'de mülki amir olarak yıkılan şehirleri yeniden imar etmiştir. Ardından uzun yıllar TBMM çatısı altında milletvekili olarak milletine hizmet sunan Akyürek, idari tecrübesiyle yeni devletin yapılanmasında kilit taşlarından biri olmuştur. Ankara'da 1951 yılında hayata gözlerini yuman bu değerli devlet adamı, geride derin izler bırakan bir ömür hikayesi miras bırakmıştır.
Gençlik Yılları ve Mülkiye Eğitimi
Mehmet Mithat Efendi ile Hanife Lebibe Hanım'ın evladı olan Aziz Bey, 12 Mayıs 1882 günü Trabzon'da doğdu. Babası, Kars kökenli Hasanbayraktarzade sülalesinden olup Edirne vilayet defterdarlığı görevini yürütmekteydi. Genç Aziz, ilk eğitimini 1897'de Adana Mekteb-i İbtidaisi'nde bitirdi. Mülkiye-yi Şahane Mektebi'nin idadi kısmından 1899 yılında diploma aldı. Yükseköğrenimini ise 1902 yılında Mekteb-i Mülkiye-yi Şahane'den mezun olarak tamamladı. Türkçe dışında Fransızca, İngilizce ve Ermenice dillerine hakimdi. Bu yabancı diller bürokraside hızla yükselmesinde rol oynadı. Zekeriya Reşit Paşa'nın kızı Müzeyyen Hanım ile 1914 yılında evlendi.
Osmanlı Bürokrasisinde Yükselişi ve Emniyet Müdürlüğü
Devlet hizmetine 1903'te Şura-yı Devlet Mülkiye Dairesi'nde mülazımlıkla giren Aziz Bey, 5 Ekim 1904'te Edirne maiyet memurluğuna atandı. Stajını 29 Mayıs 1908 tarihinde tamamlayarak 12 Kasım 1908'de Eceabat Kaymakamlığı görevine başladı. Bir yıl sonra Lüleburgaz Kaymakamlığı'na becayişle nakledildi. 1911'de kaymakamlıktan istifa edip İttihat ve Terakki Fırkası Genel Sekreterliği vazifesini üstlendi. Yaklaşık üç yıllık bu siyasi tecrübenin ardından 17 Eylül 1913'te Edirne merkez kaymakamlığı ile idari mesleğine geri döndü.
Gelibolu sancağı mutasarrıf vekilliğiyle kariyerini sürdüren başarılı yönetici, emniyet teşkilatının dikkatini çekmeyi başardı. 6 Ağustos 1914 tarihinde Emniyet-i Umûmiye Müdüriyeti siyasi kısım yardımcılığı görevine tayini yapıldı. Birinci Cihan Harbi yıllarında teşkilat içindeki nüfuzunu artırdı. Muamelatın idaresi 19 Aralık 1915'te vekaleten kendisine devredildi. En nihayetinde, 24 Nisan 1916 tarihinde asaleten Emniyet-i Umûmiye Müdürü oldu. Emniyet Genel Müdürü olarak cepheye gidecek gönüllü askeri birliklerin donatılması ve sevk edilmesi süreçlerinde olağanüstü gayret sergiledi. Bu takdire şayan fedakarlıkları nedeniyle 3 Ocak 1917 tarihinde Harp Madalyası ile ödüllendirildi. Aynı zamanda liyakatinden ötürü İkinci Mecidî nişanı aldı. Ocak 1918'de vekaleten Matbuat Umum Müdürlüğü'nü de üstlendi. Enver Paşa'nın kurduğu Teşkilât-ı Mahsusa'nın ilk beş yöneticisi arasında yer almaktaydı. Mondros sonrasında Stokholm sefareti ticaret ataşeliğine atansa da ödeneksizlikten Berlin'de kaldı. Savaş bittikten sonra Mersin üzerinden vatana döndü.
Cumhuriyet Dönemi İmar Faaliyetleri ve Belediye Başkanlığı
Milli Mücadele'nin zaferle taçlanmasının ardından Aziz Bey, Anadolu'nun imarı için kollarını sıvadı. Yunan işgalinden yeni kurtarılan Saruhan (Manisa) sancağı mutasarrıflığına 24 Eylül 1922'de atandı. Düşman tarafından yakılan ve enkaza çevrilen Manisa'yı küllerinden doğurmak için gece gündüz çalıştı. Şehrin bugünkü modern planının temelini oluşturan imar çalışmalarını bizzat yürüttü. Turgutlu, Salihli ve Gördes gibi ilçeleri yeniden yaşanabilir kılmak amacıyla büyük projeler hayata geçirdi. Gösterdiği üstün gayretlerin neticesinde 8 Ağustos 1923 tarihinde İzmir Valiliği'ne atandı.
İzmir'de hem valilik hem de belediye başkanlığı koltuğuna oturan tecrübeli devlet adamı, kenti modern bir çehreye kavuşturdu. Cumhuriyet Halk Fırkası çatısı altında girdiği belediye seçimlerinin akabinde, 7 Aralık 1924 günü İzmir Belediye Başkanı seçildi. Bu dönemde yürüttüğü imar çalışmaları şunlardır:
- Maşatlık Parkı Projesi: Yıkık durumdaki eski maşatlık alanını tamamen temizleterek kentin en popüler dinlenme ve eğlence parkı haline getirdi.
- Kültürel Yapılar: Yeni yapılan parkın karşısına denize nazır bir bahçe inşa ettirdi. Bu alana bugün İzmir Devlet Tiyatrosu binası olarak kullanılan muazzam Türk Ocağı binasını kazandırdı.
- İzmir İmar Planı: Fransız şehircilik uzmanı R. Danger ile anlaşarak modern İzmir'in ilk kapsamlı imar planını Eylül 1924'te başlattı. Kenti yerleşim, ticaret ve sanayi bölgelerine ayırdı.
- Altyapı ve Teknoloji: İzmir'in ilk büyük kanalizasyon planını hazırlattı. Alsancak'ta gençlerin spor yapması için modern bir saha yaptırdı. Ayrıca Ericsson şirketiyle anlaşarak belediye ortaklığında kentin ilk otomatik telefon şebekesini faaliyete geçirdi.
- Göçmen İskanı: Özellikle Girit'ten gelen bağcı mübadilleri Urla bölgesine yerleştirerek tarımsal üretimin kesintiye uğramasını engelledi.
Erzurum Milletvekilliği ve Son Yılları
Belediye başkanlığı vazifesini yürütürken 1927 genel seçimlerinde Erzurum'dan aday gösterilen Hüseyin Aziz Bey, 12 Ekim 1927 tarihinde milletvekili seçilerek Ankara'nın yolunu tuttu. Erzurum milletvekilliği görevini TBMM bünyesinde 3. Dönem'den itibaren kesintisiz 5 dönem boyunca sürdürdü. Meclis çatısı altında Bütçe Komisyonu üyesi olarak aktif görev yaptı. Genel kurulda pek çok kritik meselede söz alarak görüşlerini paylaştı. Parlamenterler Birliği Türk Grubu kurucuları arasında yer alan Aziz Bey, spor alanına da büyük katkılar sağladı. Bir dönem Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı Başkanlığı yaptı. Demiryolu hamlelerinde de görev alarak beşinci dönemde Irmak-Filyos demiryolu hattının açılış törenine katılan heyette yer buldu.
Uzun ve şerefli meclis kariyeri, milletvekili seçilemediği 5 Ağustos 1946 tarihinde sona erdi. Devlete hizmet etmeyi bir yaşam biçimi haline getiren Akyürek, 29 Mayıs 1947'de Vakıflar Genel Müdürlüğü İdare Meclisi Başkanlığı'na tayin edildi. Yaş haddinden ötürü 13 Temmuz 1947 tarihinde emekliye sevk edildi. Emeklilik yıllarını Ankara'da geçiren tecrübeli bürokrat, 15 Ağustos 1951 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Cenazesi başkentteki Cebeci Asri Mezarlığı'na defnedildi.