Fransız bilim tarihinin en seçkin simalarından biri olan matematikçi ve fizikçi Andre Marie Ampere, 20 Ocak 1775 tarihinde Fransa'nın Lyon kenti yakınlarında yer alan Poleymieux'deki evlerinde dünyaya gözlerini açtı. Bir tüccarın oğlu olarak doğan Ampere, henüz küçük yaşlarda doğa bilimlerine ve matematiğe karşı inanılmaz bir ilgi geliştirmişti. Kendisi, elektrik ile manyetizma arasındaki gizemli bağları çözerek elektromanyetizma alanında devrimsel buluşlara imza atan bir öncüdür. Yaptığı bu çığır açıcı çalışmalar sayesinde adı, günümüzde modern teknolojinin vazgeçilmez bir parçası olan elektrik akımı birimine verilmiştir. Zorluklarla dolu bir yaşam süren dahi araştırmacı, bilime yaptığı benzersiz katkılarla insanlığın geleceğini aydınlatmayı başarmıştır.
Acılarla Olgunlaşan Bir Deha
Küçük yaşlardan itibaren öğrenme tutkusuyla yanıp tutuşan Ampere'in babası, onun Latince öğrenmesini yürekten arzuluyordu. Ancak genç Ampere, babasının bu yöndeki ısrarlarına ilk başlarda direnerek çalışmayı kabul etmedi. Daha sonra kütüphanelerdeki eski matematik ve fizik eserlerini doğrudan orijinal dilinde inceleyebilmek amacıyla kendi kendine Latince öğrenmeye başladı. Henüz 12 yaşındayken kendi çabalarıyla bu dili öğrenmeyi başaran genç dâhi, Leonhard Euler ve Bernoulli'nin ileri düzey çalşmalarını hatmetmiş, 18 yaşına bastığında ise Joseph-Louis Lagrange'ın ünlü Analitik Mekanik kitabını derinlemesine incelemişti. Ne var ki, 1789 yılında patlak veren Fransız Devrimi, genç dâhinin hayatını altüst edecek korkunç bir trajediye sahne oldu. Ampere'in babası, Lyon şehrinin güvenli bir sığınak olduğunu düşünerek ailesiyle birlikte orada kalmaya karar vermişti. İhtilalciler, talihsiz babayı 1793 yılında idam ettiler. Babasının ani ölümü, Ampere üzerinde derin bir iz bıraktı. Lavoisier'in etkisiyle fizik ve kimya öğrenmeye koyuldu. 1796 senesinden itibaren Lyon'da matematik, kimya ve dil alanlarında özel dersler vererek geçimini sağlamaya başladı. Öklid problemlerini çözerek başladığı matematik serüveni, onu akademik dünyanın saygın kürselerine doğru kararlı adımlarla taşıyacaktı.
Bilimsel Zirveye Giden Yol
Başarı merdivenlerini hızla tırmanan Ampere, 1801 yılında fizik ve kimya profesörü unvanıyla Bourg kentine taşındı. Ancak bu taşınma sürecinde, hasta eşi Julie Carron'u ve küçük oğlu Jean Jacques'ı geride bırakmak zorunda kalmıştı. Genç bilim insanı, 1799 yılında hayatını birleştirdiği sevgili eşi Julie Carron'un vefatıyla sarsıldı. Julie Carron, evliliklerinden küsür bir süre sonra, 1803 veya 1804 yılında hayata gözlerini yumuştu. Eşinin vefat ettiği bu dönemde Ampere, Lyon Lyceum bünyesinde doğa bilimleri profesörü olarak çalşmaya başladı. Kısa süre sonra Paris'e geçerek saygın Paris Ecole Polytechnique bünyesinde repetitor yani müzakereci görevini üstlendi. 1804'te adım attığı bu köklü kurumda matematik alanında çok uzun yıllar boyunca dersler verdi. Ayrıca, Collège de France çatısı altında da matematik ve fizik profesörlüğü görevini başarıyla yürüttü. Fransız İmparatoru Napolyon Bonapart, 1808 yılında Ampere'i tüm yaşamı boyunca Fransa genelinde yorucu seyahatler gerçekleştirmesini zorunlu kılan Üniversiteler Genel Müfettişliği makamına atayarak ödüllendirdi. Bu zorlu görevi ömrünün sonuna kadar sürdüren Ampere, seyahatleri esnasında felsefeye de zaman ayırmaktan geri durmadı. Tarih ve Felsefe Fakültesi bünyesinde felsefe dersleri vermeyi kararlılıkla sürdürdü. 1809 yılına gelindiğinde, ismini unvanıyla birlikte kullanma hakkı tanıyan Titular Profesörlük makamına layık görüldü. Üstün başarıları neticesinde 1814 yılında prestijli enstitü üyeliğine kabul edilerek bilim dünyasındaki yerini sağlamlaştırdı.
Elektromanyetizmanın Doğuşu ve Ampere Yasaları
Ampere, en çok elektrik ile manyetizma arasındaki etkileşimleri inceleyen ve kendisinin elektrodinamik olarak adlandırdığı bilim dalına yaptığı katkılarla tanınmaktadır. O dönemde Hans Christian Örsted'in gerçekleştirdiği gözlemleri referans alan Ampere, yepyeni bir ufuk açtı. 1820 yılında, üzerinden akım geçen bir iletken telin mıknatıs gibi davrandığını ve çevresinde manyetik alan yarattığını dünyaya ilan etti. Bu devrimsel keşif, günümüz bilgisayar teknolojilerindeki veri kayıt sistemlerinden elektrik motorlarına kadar pek çok modern aracın temelini oluşturmaktadır. Dahi fizikçi, elektromanyetizma alanındaki karmaşık kuramsal araştırmalarını beş hafta gibi çok kısa bir sürede tamamlamıştı. Sadece teoride kalmadı, bu teorik bulgularını pratik uygulamalara dökerek elektromıknatısları hayata geçirdi. Elektrik akımını hassas bir şekilde ölçmeye yarayan ampermetre ve galvanometre gibi temel cihazlar onun icadıdır. Ampere'in 1826'da formüle ettiği klasik elektromanyetizma kanunu, iletken çevresindeki manyetik alanın yönünü akım yönüyle açıklar. Onun elektrik bilimine kazandırdığı bu büyük değer anısına, elektrik akım gücü birimi olan amper terimi kullanılmaktadır. Bilim insanının ortaya koyduğu temel manyetizma prensiplerini şu şekilde sıralamak mümkündür:
- Aynı yönlü paralel akımlar birbirini çeker.
- Zıt yönlü paralel akımlar ise birbirini iter.
- Aynı yönlü çapraz akımlar birbirini çekmektedir.
- Zıt yönlü çapraz akımlar ise birbirini iter.
Ampere, 1807 yılında ikinci evliliğini yapmış olsa da bu birliktelik yalnızca iki yıl sürdü. İlk evliliğinden olan oğlu Jean Jacques, 1800 yılında dünyaya gelmişti. Marsilya'ya düzenlediği teftiş seyahati sırasında akciğer hastalığına yakalanarak 61 yaşında vefat eden Ampere'in naaşı, ölümünden yıllar sonra, yani 1869 yılında Paris'e getirilerek ünlü Montmartre Mezarlığı'na nakledildi.