Kimdir
André-Marie Ampère, 20 Ocak 1775'te Lyon'da doğdu ve 10 Haziran 1836'da Marsilya'da öldü. Fransız fizikçi ve matematikçidir. Elektromanyetizmayı ilk bulan kişiler arasında gösterilir. Kendisi tarafından icat edilen bir terim olan solenoidin ve elektrikli telgraf gibi sayısız uygulamanın mucididir. Kendi kendini yetiştirmiş (otodidakt) bir bilim insanı olarak Fransız Bilimler Akademisi üyesi oldu, Ecole Polytechnique ile Collège de France'da profesörlük yaptı. Uluslararası Birimler Sistemi'nde elektrik akımı ölçüm birimi olan amper onun adını taşır; adı ayrıca Eyfel Kulesi'ne yazılan 72 ünlü isimden biridir.
Çocukluğu ve eğitimi
Zengin bir iş insanı olan Jean-Jacques Ampère ile Jeanne Antoinette Desutières-Sarcey Ampère'in çocuğu olarak Lyon'da doğdu. Çocukluğunu ve ergenliğini Lyon yakınlarındaki Poleymieux-au-Mont-d'Or'da aile mülkünde geçirdi. Başarılı bir tüccar olan babası Jean-Jacques Rousseau felsefesinin hayranıydı; Rousseau'nun, gençlerin resmî eğitimden kaçınıp "doğrudan doğadan eğitim" alması gerektiği yönündeki görüşünü, oğlunun iyi stoklanmış kütüphanede kendi kendini eğitmesine izin vererek uyguladı. Buffon'un Histoire naturelle'i ile Diderot ve d'Alembert'in Encyclopédie'si gibi Fransız Aydınlanması'nın başyapıtları böylece Ampère'in öğretmenleri oldu. Babası ona Latince öğretmek istedi, ancak matematiğe ilgisini ve yatkınlığını görünce bundan vazgeçti. Ampère Latincesini Euler ve Bernoulli'nin eserlerini izleyip uzmanlaşacak düzeye getirdi. 12 yaşında kitaplara erişimini ileri matematik öğrenmeye başlamak için kullandı. Sonraki yaşamında, on sekiz yaşındayken matematik ve bilim hakkında bildiği kadar çok şey bildiğini söyledi. Okumaları tarih, seyahat, şiir, felsefe ve doğa bilimlerini de kapsıyordu. Dindar bir Katolik olan annesi sayesinde Aydınlanma bilimiyle birlikte Katolik inancı içinde yetişti.
Devrim yılları ve aile
Fransız Devrimi sırasında babası Lyon'da güvende olacağını düşünerek orada kaldı, ancak devrimci hükûmet tarafından kamu hizmetine çağrıldı ve Lyon yakınlarındaki küçük bir kasabada barış elçisi oldu. Jacobenler 1792'de yönetimi ele geçirince babası yeni siyasi gelgitlere direndi ve 24 Kasım 1793'te Jacoben tasfiyesinin bir parçası olarak giyotinle idam edildi. Babasının ölümü Ampère üzerinde derin bir etki bıraktı. 1799'da Julie Carron ile evlendi. 1796'dan sonraki yıllarda Lyon'da özel matematik, kimya ve dil dersleri verdi. 1801'de fizik ve kimya profesörü olarak Bourg'a taşındı. Eşi 1804'te öldü. Aynı yıl Lyon Lisesi'nde matematik profesörü oldu.
Paris yılları ve elektrodinamik
Paris'e taşınarak yeni Ecole Polytechnique'te öğretmenliğe başladı. Resmî niteliği olmamasına rağmen 1809'da okulda matematik profesörü olarak atandı ve 1828'e kadar bu okulda görev yaptı; 1819 ve 1820'de Paris Üniversitesi'nde felsefe ve astronomi dersleri verdi. 1814'te enstitü üyeliğine kabul edildi. Elektrik ile manyetizma arasındaki ilişkiyle, kendi deyişiyle "elektrodinamik"le yakından ilgilendi. 11 Eylül 1820'de Örsted'in, Volta akımına maruz kalan bir iğnenin manyetikleştiğini keşfettiğini öğrendi. Aynı ayın 18'inde akademiye bu kavramlar hakkında açıklayıcı bir makale sundu ve aynı gün, akım taşıyan paralel tellerin akımın yönüne göre birbirini iteceğini veya çekeceğini gösterdi. Elektromanyetizma kavramını açıklayan matematik teorilerini oluşturmakla kalmayıp birçok yenisini de öne sürdü. Marsilya'da öldü, mezarı Paris'tedir. Çalışmaları ölümünden yaklaşık 45 yıl sonra matematikçiler tarafından resmen tanındı.
Benzer kişiler
- Blaise Pascal (Fizikçi)
- Christiaan Huygens (Fizikçi)
- Galileo Galilei (Fizikçi)
- Isaac Newton (Fizikçi)
- James Clerk Maxwell (Fizikçi)
- Leonhard Euler (Fizikçi)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Andre Marie Ampere maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.