Modern bilimin temel taşlarından birini döşeyen İsveçli fizikçi, astronom ve matematikçi Anders Celsius, 27 Kasım 1701 tarihinde İsveç’in tarihi kenti Uppsala’da dünyaya geldi. Bilim dünyasına kazandırdığı yüz dereceli sıcaklık ölçeğiyle adını ölümsüzleştiren Celsius, akademisyen bir ailede yetişmenin avantajıyla genç yaşta gökbilim ve deneysel fizik alanlarında derinleşti. Babası Nils Celsius’un da astronomi profesörü olduğu bu verimli ortamda, Uppsala Üniversitesi’nde önce matematik profesörlüğü yaptı, ardından 1730 yılında astronomi profesörü oldu. Hayatı boyunca Uppsala Kraliyet Bilimler Derneği sekreterliği gibi kritik görevler yürüterek kuzey ışıklarından yıldız parlaklıklarına uzanan geniş bir yelpazede çalışmalara imza attı.
Gökbiliminde Kararlılık ve Kutuplara Yolculuk
Genç bilim insanı, 1725 yılında seçildiği Uppsala Kraliyet Bilimler Derneği sekreterliğini yaşamının sonuna dek büyük bir titizlikle sürdürdü. Gökyüzüne olan tutkusunu her fırsatta kanıtlayan Celsius, 1716 ve 1732 yılları arasında hem kendisinin hem de diğer araştırmacıların yaptığı kutup ışıklarına ait tam 316 gözlemin sonuçlarını titizlikle derleyerek 1733 yılında yayımlamayı başardı. Bilgi birikimini artırmak amacıyla 1732-1735 yılları arasında Almanya, Fransa ve İtalya'daki dönemin en prestijli gözlemevlerini ziyaret etti. Bu seyahatler, onun uluslararası bilim çevrelerinde güçlü bağlar kurmasını sağladı.
O dönemde bilim dünyası, ünlü fizikçi Isaac Newton’un 'Dünya kutuplardan basıktır' teorisini tartışıyordu. Celsius, bu iddiayı yerinde doğrulamak amacıyla Pierre Louis Maupertuis liderliğinde Fransız Bilimler Akademisi tarafından düzenlenen kutup seferine katıldı. Ekip, 1736 yılında İsveç’in kuzeyindeki Tornia bölgesine giderek zorlu kutup şartlarında boylam ve meridyen ölçümleri yaptı. Celsius, üstün matematiksel yeteneği ve hassas ölçüm katkılarıyla Newton'un haklılığını kanıtlayan bu tarihi araştırma grubunun en önemli aktörlerinden biri oldu. Kutuplardaki gözlemsel başarısı, onun Dünya’nın şeklini tam olarak saptayan ilk araştırmacılar arasında yer almasını sağladı.
Kutup seferinden büyük bir zaferle dönen Celsius, Uppsala’da modern bir gözlemevi kurulması için kolları sıvadı. Bu girişim, Uppsala Gözlemevi'nin doğuşunu sağladı. Tesisin tamamlanmasıyla birlikte Celsius, son dört yılında Jüpiter uydularının ışık şiddetindeki değişimleri gözlemledi, fotometrik metotlarla yıldız parlaklıklarını inceledi ve manyetik açılımlar gibi gökbilimin en karmaşık konuları üzerinde yoğunlaştı.
Termometrede Devrim: Celsius Ölçeği
Anders Celsius, insanlığın günlük yaşamını doğrudan etkileyen en büyük keşini 1742 yılında gerçekleştirdi. O yıllarda Alman fizikçi Daniel Fahrenheit’ın 1714’te geliştirdiği sıcaklık ölçeği kullanılmaktaydı. Fahrenheit, suyun donmasını 32, kaynamasını ise 212 derece göstermişti. Celsius ise daha pratik bir alternatif sundu. Yeni ölçeğinde suyun donma noktasını 100, kaynama noktasını ise 0 derece olarak belirlemişti. Bu derecelendirme sistemi, bilim insanının ölümünden sekiz yıl sonra öğrencisi Carl Linnaeus tarafından tersine çevrilerek günümüzdeki modern haline getirildi. İlk başlarda Latince 'yüz adım' anlamına gelen santigrat ismi kullanılan bu sistem, 1948 yılındaki uluslararası konferans kararıyla mucidinin adıyla anılmaya başlandı. Bugün tüm dünyada bilimsel ve genel ölçümlerde kullanılan bu derece sistemi 'C' harfiyle sembolize edilmektedir. Isı ölçümünde devrim yaratan Celsius sistemi, günümüzde hem Fahrenheit hem de William Thompson Lord Kelvin'in geliştirdiği ölçeklerle birlikte tüm dünyada en çok tercih edilen üç temel sıcaklık ölçüm yönteminden biri olma özelliğini korumaktadır.
Uppsala'dan Dünya Bilim Mirasına
Celsius, sadece termometreyle sınırlı kalmayıp gökbilime dair ufuk açıcı iki değerli kitap kaleme aldı. Kitaplarından ilki Dünya'nın Güneş'e olan mesafesini hesaplamaya yarayan yepyeni bir yöntem sunarken, diğeri ise gezegenimizin şeklini saptamaya yönelik gözlemleri içeriyordu. Ancak bu üretken zeka, amansız verem hastalığına yakalandı. Uppsala'da 25 Nisan 1744 tarihinde henüz 43 yaşındayken hayata gözlerini yumdu. Erken yaşta aramızdan ayrılmasına rağmen, modern bilime yaptığı eşsiz katkılar sayesinde adı Ay'daki bir kratere verilerek gökyüzünde yaşatılmaya devam etti. İsveç devleti de adına pullar basarak anısını yaşatmıştır.
Anders Celsius’un bilim dünyasına bıraktığı en önemli yazılı eserler ve araştırma derlemeleri şu şekildedir:
- Nova Methodus distantiam solis a terra determinandi: Güneş ile Dünya arasındaki mesafeyi hesaplamak için geliştirdiği yeni yöntemi sunduğu 1730 tarihli gökbilim eseri.
- De observationibus pro figura telluris determinanda: Dünya’nın kutuplardan basık olan şeklini saptamaya yönelik gözlemlerini aktardığı çalışması.
- Kutup Işıkları Gözlem Derlemesi: 1716 ve 1732 yılları arasında yapılan 316 kutup ışışı gözleminin sonuçlarını bir araya getirdiğı 1733 tarihli yayını.