15. yüzyılın önemli astronomi ve matematik bilginlerinden biri olan Ali Kuşçu, Semerkant'ta dünyaya gelmiş ve bu tarihi ilim şehrinde yetişmiştir. Babasının, Timur'un torunu Uluğ Bey'in doğancıbaşısı olması sebebiyle "Kuşçu" lakabını alan bu değerli alim, gökbilim ve sayılar üzerine derin çalışmalar gerçekleştirmiştir. Fatih Sultan Mehmed'in davetiyle İstanbul'a gelerek Osmanlı medreselerinde dersler veren bilgin, Türk-İslam dünyasının bilimsel gelişimine kalıcı katkılar sunmuştur.
Semerkant'tan Kirman'a Uzanan İlim Yolculuğu
Ali Kuşçu, Semerkant'ta bulunduğu yıllarda Uluğ Bey, Kadızâde-i Rûmî ve Gıyâsüddin Cemşid el-Kâşî gibi dönemin en önemli bilim adamlarından matematik ve astronomi dersleri almıştır. Eğitimini tamamlamak amacıyla Uluğ Bey'den habersizce Kirman'a giden bilgin, orada "Hall el-Eşkâl el-Kamer" adlı risalesini kaleme almıştır. Bu çalışmayla Semerkant'a döndüğünde, kendisinden izin alınmamasına kızan Uluğ Bey eseri okuyunca onu takdir etmiştir. Kadızâde-i Rûmî'nin vefatı üzerine Semerkant Gözlemevi'nin başına geçen Ali Kuşçu, "Uluğ Bey Zîci"nin tamamlanmasına da büyük destek vermiştir. Uluğ Bey'in vefat etmesi üzerine Semerkant'taki çalışmalarını sonlandırarak oradan ayrılmış ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'nın yanına gitmiştir.
Osmanlı Elçiliğinden Ayasofya Müderrisliğine
Uzun Hasan tarafından Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacıyla elçi olarak Fatih Sultan Mehmed'e gönderilmesi onun yaşamında yeni bir dönüm noktası oldu. Bir kültür merkezi oluşturmanın yolunun bilim insanlarını bir araya toplamaktan geçtiğini bilen Fatih Sultan Mehmed, kendisine İstanbul'da kalarak medresede ders vermesini teklif etmiştir. Teklifi kabul eden bilgin, Tebriz'e dönüp elçilik vazifesini tamamladıktan sonra İstanbul'a geri dönmüştür. Sınırda onun için özel bir karşılama töreni düzenlendi. Karşılayan heyette İstanbul Kadısı Hocazâde Müslihü'd-Din Mustafa ile diğer önemli alimler yer alıyordu. İstanbul'a gelen Ali Kuşçu'ya 200 altın maaş bağlanarak Ayasofya Medresesi müderrisliğine atandı. Burada Fatih Külliyesi'nin ders programlarını hazırlamış, matematik ve astronomi dersleri vermiştir. Aynı zamanda İstanbul'un enlem ve boylamını ölçmüş, çeşitli güneş saatleri yapmıştır.
Bilimsel Mirası ve Ölümsüz Yapıtları
Medreselerde matematik öğretilmesinde etkin rol oynayan Ali Kuşçu'nun dersleri olağanüstü ilgi gördü. Dönemin ünlü matematikçisi Sinan Paşa dahi dersleri öğrencisi Molla Lütfi aracılığıyla yakından takip etmiştir. Kuşçu'nun başlattığı bu ilim hareketinin etkileri 16. yüzyılda meyvelerini vermiştir. Bilginin matematik ve astronomi sahasında kaleme aldığı iki önemli eseri şunlardır:
- Fethiye: Özellikle Otlukbeli Savaşı sırasında tamamlanıp zaferin ardından Fatih Sultan Mehmed'e sunulan bir astronomi kitabıdır. Üç bölümden oluşan bu el kitabı, yeni bulgular ortaya koymaktan ziyade medreselerde astronomi öğretimi için yazılmıştır. Birinci bölümünde gezegenlerin küreleri ve hareketleri, ikinci bölümünde Yer'in şekli ile yedi iklim, son bölümünde ise Yer'e ilişkin ölçüler ile gezegenlerin uzaklıkları açıklanmaktadır.
- Muhammediye: Fatih Sultan Mehmed adına atfen yazılmış, dönemin önemli bir matematik kitabıdır.
Büyük bilgin, 16 Aralık 1474 tarihinde 71 yaşında İstanbul'da vefat etti.