Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde sarayın en kritik kademelerinde görev yapmış olan bürokrat, yazar ve tarihçi Ali Fuat Türkgeldi, 8 Temmuz 1867 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Tanzimat döneminin önemli isimlerinden Celal Bey'in torunu ve Tercüme Odası Mühimme Müdürü Cemal Bey'in oğlu olarak dünyaya gelen bu önemli şahsiyet, köklü bir aile geleneğinden süzülüp gelen birikimle devlet hizmetine adım attı. Hem Osmanlı'nın son padişahlarının en yakın sırdaşı olmuş hem de Milli Mücadele döneminde sergilediği dik duruşla dikkat çekmiştir. 3 Şubat 1935'te yine doğduğu şehir olan İstanbul'da hayata gözlerini yuman Türkgeldi, arkasında Osmanlı bürokrasisinin ve tarih yazımının kıymetli belgelerini bırakmıştır.
Eğitim Hayatı ve Bürokrasiye İlk Adımlar
Küçük yaşlardan itibaren eğitime büyük önem veren Ali Fuat Bey, ilk olarak Soğukçeşme Askeri Rüştiyesi bünyesinde dersler almaya başladı. Buradaki eğitimini tamamlamasının ardından Lisan Mektebi'ne devam eden genç deha, dil alanında kendini geliştirdi. Hukuk eğitimine yönelerek İstanbul Hukuk Mektebi'ne girdi ve 2 Temmuz 1895 tarihinde bu prestijli okuldan birincilikle mezun olmayı başardı. Resmi okul eğitiminin yanı sıra, dedesinin hanesinde konaklayan Hindli Hoca İskender Efendi'den aldığı derslerle Fars edebiyatının derinliklerine vakıf oldu. Henüz öğrenim hayatı sürerken, 5 Aralık 1881 tarihinde mülâzimet rütbesiyle Dahiliye Mektûbî Kalemi'nde çalışmaya başladı. Burada hem eğitimini sürdürdü hem de devlet hizmetinde deneyim kazandı. Zamanla gösterdiği üstün gayret sayesinde kademeli olarak yükseldi, çeşitli devlet komisyonlarında sorumluluklar üstlendi ve daire müdürlüğü görevine getirildi. 28 Haziran 1901 tarihine gelindiğinde Dahiliye mektupçusu unvanını elde eden Türkgeldi, 9 Temmuz 1903'ten itibaren ise Dahiliye Müsteşarlığı makamına vekâlet etmeye başladı. Meşrutiyet'in ilan edildiği o tarihi günlerde, bu iki kritik görevi de aynı anda yürütmekteydi.
Saraydaki Yılları ve Mâbeyn Başkitabeti Dönemi
İmparatorluğun en çalkantılı yıllarında devletin merkezinde görev alan Ali Fuat Türkgeldi, 22 Eylül 1908 tarihinde Sadaret mektupçuluğuna atandı. Kısa süre sonra Dahiliye Müsteşarı yapıldı. Gazi Ahmed Muhtar Paşa kabinesinin göreve başlamasının ardından, Hüseyin Hilmi Paşa'nın Meclis-i Vükela'da sunduğu teklif ve Padişah V. Mehmed Reşad'a yaptığı tavsiye doğrultusunda 31 Temmuz 1912'de Mâbeyn Başkitabeti görevine tayin edildi. Sultan Reşad'ın vefatına kadar sarayda bu kritik görevi başarıyla sürdüren Türkgeldi, padişahın ölümünün ardından tahta çıkan VI. Mehmed Vahdeddin döneminde de yerini korudu.
Milli Mücadele'nin başladığı yıllarda Damad Ferid Paşa hükümetinin ikinci sadaret döneminde çok önemli bir gelişme yaşandı. Damad Ferid Paşa'nın Kuvâ-yi Milliye hareketini asi ilan eden hatt-ı hümâyununa Ali Fuat Bey sert bir şekilde itiraz etti. Sadrazam ile uzun süredir devam eden fikir ayrılıkları ve sert eleştirileri bu itirazla zirveye ulaştı ve araları tamamen açıldı. Bu gelişmenin ardından, 15 Nisan 1920 tarihinde saraydaki Mâbeyn Başkitabeti görevinden alınarak Şura-yı Devlet Maliye ve Nâfıa Dairesi Başkanlığına getirildi.
Müsteşarlık, Emeklilik ve Son Yılları
Ahmed Tevfik Paşa'nın son kez sadrazamlık makamına getirilmesi, Ali Fuat Bey'in kariyerinde yeni bir sayfa açtı. Bu atama büyük önem taşıyordu. 27 Ekim 1920 tarihinde Sadaret Müsteşarlığı görevine atanan Türkgeldi, İstanbul Hükümeti'nin fiilen ve resmen ortadan kaldırıldığı 1 Kasım 1922 tarihine kadar bu makamda kaldı. Hükümetin kaldırılmasıyla birlikte devlet hizmetinden emekliye ayrıldı ve ömrünün geri kalanını yazılarına ve anılarına adadı.
Ali Fuat Türkgeldi'nin devlet bürokrasisinde üstlendiği başlıca önemli görevler şunlardır:
- Dahiliye mektupçuluğu ve Dahiliye Müsteşarlığı
- Osmanlı sarayında en üst düzey bürokratik görev olan Mâbeyn Başkitabeti
- Milli Mücadele günlerinde atandığı Şura-yı Devlet Maliye ve Nâfıa Dairesi Başkanlığı
- İstanbul Hükümeti'nin son dönemindeki Sadaret Müsteşarlığı
Yıllarca şeker hastalığıyla mücadele eden tecrübeli devlet adamı, 3 Şubat 1935'te İstanbul'da vefat etti. Cenazesi törenle kaldırılarak Yahya Efendi Kabristanı'na defnedildi. Ali Fuat Bey'in soyu, daha sonra Türk siyasetinde önemli roller üstlenecek olan TBMM IX. ve X. Dönem İstanbul Milletvekili Celal Türkgeldi ile devam etmiştir. Kendisi geride bıraktığı eserler ve devlet kademelerindeki namuslu duruşuyla hatırlanmaktadır.