Türk askerî ve siyasi tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olan Ali Fuat Cebesoy, 23 Eylül 1882'de İstanbul Üsküdar'a bağlı Salacak semtinde dünyaya geldi. Cumhuriyet'in kuruluş aşamasında ve Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcında tarihi kararlara imza atan Cebesoy, işgalci İngiliz kuvvetlerine karşı Geyve yakınlarında ilk ateşi açtırarak milli direnişi fiilen başlatan komutan oldu. Mustafa Kemal Atatürk ile Harp Okulu sıralarından başlayan kader birliği, onu hem cephede hem de diplomatik masada önemli görevlere taşıdı. Yaşamı boyunca milletvekilliği, meclis başkanlığı ve bakanlık gibi mühim görevlerde bulunan Cebesoy, 10 Ocak 1968 tarihinde İstanbul'da vefat etti.
Cepheden Cepheye Askerî Yaşamı ve Savaş Yılları
Soylu bir aileden gelen Ali Fuat Bey'in babası, geleceğin ilk bayındırlık bakanı Sökeli İsmail Fâzıl Paşa idi. Annesi Zekiye Hanım ise ünlü Müşir Mehmed Ali Paşa'nın kızıdır. Genç Ali Fuat, ünlü şair Nâzım Hikmet ile de akrabalık bağlarına sahipti. Erzincan Askeri Rüştiyesi'nde başladığı eğitimine Kadıköy'deki Saint Joseph Fransız Lisesi'nde devam etti. Askerlik mesleğine adım atmasını babası istemiyordu. Buna karşın o, 13 Mart 1899'da Harp Okulu'na girmeyi başardı. Selanik'ten gelen sınıf arkadaşı Mustafa Kemal ile burada tanıştı ve sıkı bir dostluk kurdu. Hatta genç Mustafa Kemal, İstanbul'da olduğu dönemlerde Ali Fuat Bey'in ailesinin misafiri oluyordu. Harp Okulu'ndan 1902'de mezun olan Ali Fuat, Harp Akademisi'ni ise 11 Ocak 1905 tarihinde sekizinci sırada bitirdi.
Mezuniyetinin ardından Beyrut'taki süvari alayında görev alan genç subay, topçu eğitimini tamamlayarak 20 Haziran 1907'de kıdemli yüzbaşı rütbesine yükseldi. Ardından Sisam adasının Karaferye bölgesinde çıkan bir ayaklanmayı bastırmakla görevlendirildi. 1908 ile 1911 yılları arasında Roma Askerî Ataşesi olarak görev yaptı. Bu esnada İtalyan ordusunun 1910 Ağustos ayındaki manevralarını izleyerek Genelkurmay Başkanlığı'na rapor sundu. Ataşelik görevinden sonra Rumeli'de görevine devam ederek İttihat ve Terakkî Cemiyeti'ne üye oldu. 1912'de Balkan Savaşları patlak verdiğinde binbaşı rütbesiyle önce Karadağ'a karşı konuşlanan kolordunun, 29 Eylül 1912'de ise Yanya Kolordusu kurmay başkanlığına getirildi ve 23. Tümen'e vekâleten komuta etti. Pisani tepesini savunurken kalçasından ağır yaralandı. Yanya Kalesi'nin 6 Mart 1913'te teslim edilmesiyle esir düştü ve Atina'nın Kifisya bölgesinde tedavi gördü. Bu sebeple İkinci Balkan Savaşı'na katılamadı. Cephedeki gayretleri neticesinde 1 Mart 1914'te rütbesi yarbaylığa yükseltildi.
Birinci Dünya Savaşı başladığında tümen komutanı olarak Kanal Harekâtı'na katıldı. Cemal Paşa komutasındaki bu harekâtta görev alan Ali Fuat Bey, 25. Tümen'in başına getirildi ve sonrasında 8. Kolordu kurmay başkanlığı yaptı. Hazırladığı keşif planına göre askeri sevkiyat sağlandı fakat 3 Şubat 1915'teki taarruz başarısız oldu. Doğu Anadolu cephesinde Mustafa Kemal Paşa'nın emrindeki 16. Kolordu'da 5. Tümen komutanlığı yaptı. Liman von Sanders komutasındaki Yıldırım Orduları'nın geri çekilmesi ve müttefikleriyle bağlantılarının kopmasıyla 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandı. Bu mütareke sonrasında Mustafa Kemal Paşa'nın talimatıyla komutasındaki 20. Kolordu'yu terhis etmeyerek önce Konya'ya, ardından Ankara'ya taşıdı.
Kurtuluş Savaşı ve Diplomatik Dehası
Anadolu'nun işgali sırasında bağımsızlığını koruyan iki kolordudan birine komuta eden Ali Fuat Paşa, ülkenin kaderini değiştirecek bir karar aldı. İzmit ve Adapazarı yönünden Eskişehir ve Bilecik'e doğru ilerleyen İngiliz askeri birliklerine Geyve civarında ateş açılması emrini verdi. Bu tarihi karar, Kurtuluş Savaşı'nı fiilen başlatan ilk askeri eylem oldu. Samsun'a çıkan Mustafa Kemal Paşa ile Amasya'da buluşarak, millî direnişin esaslarını belirleyen Amasya Tamimi'ni imzalayan komutanlar arasında yer aldı.
Askerî dehasının yanı sıra diplomatik yönüyle de öne çıkan Ali Fuat Paşa, mücadelenin sürüdüğü yıllarda Moskova Büyükelçiliği görevini üstlendi. Rusya ile yapılan müzakereleri başarıyla yürüterek, yeni Türk devletinin kuzeydoğu sınırlarını çizen Moskova Antlaşması'nı imzaladı.
Siyasi Hayatı ve Cumhuriyet Dönemi Çalışmaları
Cumhuriyet döneminde meclise milletvekili olarak giren Ali Fuat Cebesoy, Türkiye'nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı. Ancak siyasi yaşamındaki bu muhalif duruşu onu zorlu dönemlere sürükledi. Bir süre sonra İzmir Suikastı davası sanığı olarak İstiklâl Mahkemeleri tarafından yargılandı.
Zorlu dönemlerin ardından 1931 yılında yeniden aktif siyasete dönüş yaptı. Bu yeni dönemde devlet kademelerinde önemli sorumluluklar üstlendi:
- TBMM Başkanlığı görevini yürüterek yasama faaliyetlerine liderlik etti.
- Bayındırlık Bakanı olarak ülkenin imar çalışmalarında etkin roller oynadı.
- Ulaştırma Bakanı olarak ulaşım altyapısının geliştirilmesine katkı sağladı.
1948'den itibaren siyasi mücadelesine Demokrat Parti çatısı altında devam etti. 27 Mayıs Darbesi sonrasında tutuklanarak Yassıada Mahkemeleri'nde yargılandı. Cebesoy, askerî dehası ve siyasi duruşuyla Cumhuriyet tarihinin en önemli devlet adamlarından biri olarak tarihe geçti.