Türk edebiyatının ve siyasi düşünce tarihinin en üretken isimlerinden biri olan Adnan Cemgil, yazar, çevirmen ve öğretmen kimliğiyle yirminci yüzyılın ortalarında ülkemizin entelektüel birikimine çok önemli katkılar sunmuştur. 1909 yılında İstanbul'un tarihi semti Zeyrek'te dünyaya gelen Cemgil, zorlu savaş ve işgal yıllarında büyüyerek Cumhuriyet'in kuruluşuna genç yaşta tanıklık etmiştir. Hayatı boyunca kalemiyle ve fikirleriyle toplumsal mücadeleye omuz veren aydın, özellikle sol muhalif dergilerde yayımladığı yazılarla ve kurucusu olduğu yayınlarla tanınmıştır. Çeviri alanında da devasa bir miras bırakan yazar, İstanbul'da vefat ettiği 21 Kasım 2001 tarihine kadar yarım asrı aşkın bir süre boyunca üretkenliğini kaybetmemiştir. O, Türk entelektüel dünyasında derin izler bırakan örnek bir aydındır.
İşgal Yıllarından Felsefe Kürsüsüne Gençlik Yılları
Adnan Cemgil'in babası Ticaret-i Bahriye Mahkemesi zabıt katibi olan Cemil Bey, annesi ise ev hanımıydı. Çankırı kökenli olan büyükbabası Hacı Ali Efendi ise Osmanlı döneminin saygın hayriye tücarlarından biri olarak bilinirdi. Çocukluk günleri işgal altındaki İstanbul'da geçen Cemgil, Kadıköy Mekteb-i Sultanisi'nde eğitim alırken okulunun kapanması üzerine eğitimine bir süre Yahudi okulunda devam etti. Kadıköy Rüştiyesi'ni bitirdikten sonra Kabataş Lisesi'ne geçen genç Adnan, burada arkadaşlarıyla birlikte Yükseliş Yolu Derneği'ni kurdu. Lise mezuniyetinin ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'ne kaydolarak yükseköğrenimine başladı. Bu öğrencilik yıllarında meşhur 1933 üniversite reformuna bizzat tanıklık etmiştir. Aynı dönemde Milli Türk Talebe Birliği (MTTB) bünyesinde faaliyet gösterdi ve buradaki arkadaş grubuyla Birlik dergisinin çıkarılmasına öncülük etti. Ancak dernek içinde milliyetçi ve turancı fikir ayrılıkları baş gösterince Cemgil bu topluluktan ayrıldı. İlk yazıları da bu süreçte Birlik dergisinde yayımlandı. 1935 yılında felsefe eğitimini başarıyla tamamlayan genç aydın, Yeni Adam dergisinde de çeşitli yazılar yazdı. Dil öğrenmek amacıyla Paris ve Moskova'ya seyahat etti. Orada Fransızca ve Rusça dillerine hakim oldu.
Ankara Yılları, Fikir Mücadelesi ve Yurt ve Dünya Dergisi
1938 yılında yurt dışından Türkiye'ye geri dönen Cemgil, bir yıl sonra başkent Ankara'ya yerleşerek öğretmenlik mesleğine adım attı. Ankara'da görev yaptığı ve genç zihinlere ışık tuttuğu başlıca eğitim kurumları şunlardır:
- Ankara Erkek Sanat Okulu
- Ankara Musiki Öğretmen Okulu
- Atatürk Lisesi
Başkentte kendisiyle benzer dünya görüşünü paylaşan Nazife Hanım ile 1941 yılında hayatını birleştirdi. Çiftin bu evlilikten Dumrul ve daha sonra 68 kuşağının sembolü haline gelecek olan Sinan Cemgil adında iki erkek çocuğu dünyaya geldi. Aynı yıl Behice Boran, Pertev Naili Boratav, Niyazi Berkes ve Mediha Berkes gibi güçlü isimlerle sol çizgideki Yurt ve Dünya dergisini kurdu. Bu sırada İnönü Ansiklopedisi bünyesinde redaktörlük görevini yürütürken Fransız edebiyatından önemli çeviriler yapıyordu. Derginin 21. sayısından itibaren yayın yönetmenliğini üstlenerek İkinci Dünya Savaşı dönemindeki siyasi tartışmalarda belirleyici bir rol oynadı. Siyasi gerginliklerin ve sansürün artmasıyla dergi kapanmak zorunda kalmıştır. Irkçılığa karşı kaleme aldığı makaleleriyle öne çıkan Cemgil, 1945 yılında bilimsel temellere dayanan İlim Karşısında Irk Meseleleri adlı eserini yayımladı.
Siyasi Çalışmaları, Çevirmenlik Yılları ve Entelektüel Mirası
Öğretmenlik görevinden 21 Şubat 1947 tarihinde kendi isteğiyle istifa eden Cumhuriyet aydını, ömrünün geri kalan kısmını tamamen gazete yazılarına, felsefi incelemelere, çeviri faaliyetlerine ve aktif siyasete adamıştır. 1961 yılında kurulan Türkiye İşçi Partisi (TİP) içinde aktif görevler alarak partinin üst düzey kademelerinde önemli kararlara imza attı. Adnan Cemgil, 1942 ile 1987 yılları arasında dünya edebiyatından elliye yakın değerli eseri büyük bir titizlikle dilimize kazandırmıştır. Onun bu kapsamlı çeviri faaliyeti, ülkemizin düşünsel dönüşümünde ve dünya klasiklerinin tanınmasında oldukça büyük bir paya sahiptir. Hem bir felsefe öğretmenliği yapmış hem de kararlı bir eylem adamı olan Cemgil, yaşamı boyunca savunduğu değerlerden ödün vermemiştir. O, arkasında silinmez izler bırakan saygın bir cumhuriyet aydınıdır.