Kazakistan'ın Semey bölgesindeki Şıngıs dağında, takvimler 10 Ağustos 1845 tarihini gösterdiğinde modern Kazak edebiyatının kaderini değiştirecek bir isim dünyaya geldi. Doğum adı İbrahim olan ancak sonraları zekası ve temkiniyle 'Abay' lakabını alan bu sıra dışı figür, ömrünü halkının aydınlanmasına adadı. Besteci, şair ve filozof kimliğiyle tanınan Abay Kunanbayulı, yaşamını tamamladığı 6 Temmuz 1904 yılına kadar Kazak toplumunun sosyal yaralarına merhem olmaya çalıştı. Dönemin getirdiği dogmatik zincirleri kırmak adına liberal İslami düşünceyi merkezine yerleştirerek kendi kültürünü modern dünya ile bütünleştirmeyi hedefleyen bir reformistti. O, sadece dizeleriyle değil, toplumu dönüştürme arzusuyla da tarihe adını yazdı.
Bozkırın Sesinden Modern İlme Uzanan Yol
Orta Cüz Kazakları'nın köklü Argın boyunun Tobıktı koluna mensup olan İbrahim, nüfuzlu bir bey olan babası Kunanbay Öskenbayev'in koruyucu gölgesinde büyüdü. Eğitim yolculuğuna köy okulunda ilk adımı atan genç dahi, on yaşına geldiğinde Semey kentindeki bir medresede eğitimine başladı. Semey medresesinde dini ilimlerin yanı sıra tarih, coğrafya, matematik gibi modern disiplinleri de öğrenen dahi genç, doğu klasikleriyle zihnini zenginleştirirken bir yandan da Rusça öğrenerek Rus ve dünya edebiyatı yazarlarının eserleriyle tanıştı. Özellikle şu isimlerin yapıtlarını derinlemesine inceledi:
- Mihail Lermontov ve Aleksandr Puşkin gibi Rus edebiyatının dev isimleri
- Doğunun unutulmaz şairleri Nizami, Nevai ve Sadi
- Mistik gazelleriyle tanınan Hafız-ı Şirazi ve Türk edebiyatının kutup yıldızı Fuzuli
Doğu ve Batı sentezini bu yıllarda zihnine kazıdı. İlk şiirlerini Arap, Fars ve Türk edebiyatını taklit ederek yazmaya başladı. Fakat onun asıl gücü, Kazak halk edebiyatının o eşsiz türlerinde gizliydi.
Boy İdaresinden Adalet Mücadelesine
Hayatı erken yaşta değişti. Babası Kunanbay'ın hac yolculuğu nedeniyle boy yönetimini üstlenmek zorunda kalınca medrese eğitimini yarıda bıraktı. Henüz on üç yaşındaydı. Bozkırın idari yükünü omuzlayan genç Abay, bu erken sorumluluk sayesinde kendi halkını ve onların sorunlarını yakından gözlemleme fırsatı buldu. Siyasi ve idari işlerin içerisine çekilen genç adam, 1876-1878 yılları arasında Konır Kökşe bölgesinin idarecisi olarak seçildi. Siyasi gücünü adaletsizliği önlemek ve haksız uygulamaları durdurmak için kullanmak istese de bu yolda yalnız kaldı. Toplumsal düzeni düzeltme çabaları onu en çok adaletsiz yönetimi nedeniyle eleştirdiği babasıyla karşı karşıya getirdi. Bu yolda büyük çatışmalar yaşadı. Şairliğin soylular arasında küçümsendiği o dönemde, maruz kaldığı baskılar nedeniyle şiirlerinde 1886 yılına kadar takma adlar kullanmak zorunda kaldı.
Kırk Yaşında Gelen Uyanış ve Büyük Miras
Abay'ın entelektüel dönüşümünde Semey'e sürgün edilen Rus aydın E. P. Mihaelis ile Petersburg'da askeri eğitim alan kardeşi Halilolla Öskenbayev büyük rol oynadı. Onların desteğiyle Rusça bilgisini derinleştiren şair, dünya klasiklerini ana dilinden okuma şansına erişti. Kırk yaşına ulaştığında tüm vaktini edebiyata adayan Abay Kunanbayulı, 1886 yılında kaleme aldığı meşhur 'Jaz' yani yaz şiiriyle ilk defa kendi gerçek ismini kullanarak halkını uyandırma yolunda en cesur adımını attı. Bu tarihten sonra kaleme aldığı eserlerle bozkırın sessiz çığlığı oldu. 1890'lı yıllarda fikirlerine başvurulan ve etrafında genç şairler toplanan bir ulu çınara dönüştü. Pek çok yazar yetiştirdi. Yaşamı 6 Temmuz 1904'te Semipalatinsk'te son bulan Abay, arkasında koca bir edebiyat ekolü bıraktı. Vefatının ardından hatırası yaşatılmaya devam etti. 1995 yılı UNESCO tarafından tüm dünyada 'Abay Yılı' ilan edildi. Ayrıca doğumunun 175. yılı dolayısıyla 2020 yılı Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı tarafından Abay Kunanbayoğlu yılı ilan edilmiştir. İstanbul'un Zeytinburnu ilçesindeki Abay Kunanbayoğlu Meydanı'nda büstü bulunmaktadır.