Mehmed b. Süleyman, edebiyat dünyasında bilinen adıyla Fuzûlî, 1480 dolaylarında Kerbelâ sınırları içerisinde dünyaya gelmiş ve kendi içsel dünyasındaki bireysel duygular ile derin aşkı harmanlayarak Divan edebiyatına yön veren benzersiz bir şiir anlayışı geliştirmiştir. Şiiri bireysel hisler ve derin aşk üzerine inşa eden sanatçı, ömrünü bu kutsal topraklarda geçirerek 1556 yılında yine Kerbelâ'da vefat etmiştir. Eserlerinde kullandığı zengin felsefi altyapı ve üç dildeki hakimiyetiyle İslam coğrafyasında derin izler bırakmıştır.
Takma Adın Gizemi ve İlk Yıllar
Gençlik yılları ve eğitimi hakkında kesin bilgilerin bulunmadığı şairin hayat hikayesi, genellikle efsanelerle örülüdür. Yaşamına dair en güvenilir ipuçları kendi yazdığı eserlerin satır aralarında gizlidir. Farsça Divan'ının önsözünde, kendi yapıtlarının başkalarınınkilerle karışmasını önlemek amacıyla Fuzûlî mahlasını tercih ettiğini bizzat belirtir. Bu kelimenin gereksiz ve değersiz gibi olumsuz anlamları olsa da, öte yandan erdem manasına gelmesi sanatçının zıtlıklardan beslenen ince zekasını ortaya koyar.
İlmi Birikim ve Dil Hakimiyeti
Büyük usta, tasavvuf, İslam bilimleri ve İran edebiyatı gibi alanlarda olağanüstü bir öğrenim süreci geçirmiştir. Türkçe, Arapça ve Farsça yazılmış divanları, onun her üç dilin en ince ayrıntılarına bile ne denli vakıf olduğunu açıkça sergilemektedir. Tefsir, hadis, fıkıh ve kelamda uzmandır. Ayrıca eserlerindeki kavramlar simya, gökbilim ve geleceğe yönelik gizli ilimlerle ilgilendiğini gösterir. Fikir dünyasında bazı büyük ustaların şiir yaklaşımlarını benimseyerek kendi özgün çizgisini belirlemiştir. Bu isimler şunlardır:
- Hâfız
- Nesîmî
- Nevâî
- Necâtî
İnanç Dünyası ve Toplumsal Bağlar
Şair, Şii inanç sistemine sıkı sıkıya bağlı olup On İki İmam'a karşı kalbinde derin bir sevgi taşımıştır. Hayatını Kerbelâ ve Necef gibi kutsal sayılan topraklarda sürdürmesi, tüm şiirlerindeki tasavvufi hüznü ve ağıtları besleyen temel unsurdur. Hazreti Ali'ye karşı hissettiği bu derin sevgi, onu tanrısal bir varlik kabul eden aşırı Galiye inancına değil, kendisini Peygamber'den sonra gelmesi gereken en faziletli imam ve halife sayan mufaddıla ekolüne dayanmaktadır. Bu duruşunu ünlü eseri Hadîkatü's-Süedâ'da tüm ayrıntılarıyla anlatmıştır. Mezhepsel sevgisinden dolayı, Bağdat'ı ele geçiren İsmail Safevi'ye övgü yazmasının kaynağı da bu bağlılıktır. Geçimini bu kutsal vakıflardan sağlamıştır. Bununla birlikte, bölgeyi yöneten ya da fetheden önemli devlet büyüklerine de kasideler ve övgüler yazmıştır:
- Kanuni Sultan Süleyman
- Rüstem Paşa
- Mehmed Paşa
- İbrahim Bey
- Cafer Bey
Aşk, Tasavvuf ve Varlık Felsefesi
Fuzûlî'ye göre şiirin özünü sevgi, temelini ise bilim oluşturur. Bilimden yoksun olan şiiri temeli bulunmayan dayanıksız bir duvara benzetir. Kainattaki her şeyin sevgiden ibaret olduğunu, bunun dışındaki her bilginin ise sadece bir dedikodudan ibaret kaldığını savunur. Edebiyatçının eserlerini bütünleyen en önemli ikinci unsur ise sevgiliye duyulan kavuşma arzusundan doğan melal ve üzüntüdür. Bu hüzün duygusu, şairin en ünlü eseri Leylâ ile Mecnun mesnevisinde doruk noktasına ulaşır. Mecnun'un Leylâ'ya duyduğu beşeri aşk, zamanla Tanrı'ya yönelen ilahi bir sevgiye dönüşür. Yeni-Platoncu felsefeden beslenen tasavvufi düşüncenin varlık birliği ilkesini benimseyen şair, tüm evreni Tanrı'nın gizli ve görünmez olan kutsal özünün dışa doğru taşması sonucunda ortaya çıkmış bir tecelli alanı olarak kabul eder. İnsanı beden ve ruh olarak ikiye ayıran sanatçıya göre gövde; toprak, hava, ateş ve su elementlerinden meydana gelirken, tanrısal nitelikteki ruh ise ölümsüzdür. Dolayısıyla kişi, yeryüzünde yaşadığı süre boyunca özünü gönül bilgisiyle süslemeli, erdemli ve dürüst bir ömür sürmelidir.
Şikâyetnâme ve Toplumsal Eleştiri
Toplumsal bozulmaları dile getirmekten de geri durmayan şair, ünlü mektubu Şikâyetnâme'de dönemin yolsuzluklarını ve bürokrasideki ahlaki çöküşü sert bir dille eleştirmiştir. "Selâm verdim rüşvet değildir deyu almadılar" diyerek ölümsüzleşen bu eseriyle, dinin çıkarlara alet edilmesine şiddetle karşı çıkmıştır. Türkçe Divan'ında da zalimlerin gayriresmi yollarla topladıkları paralarla ibadet etmesini eleştirmesi, onun adalete ve ahlaka verdiği yüksek önemi gösterir. Ona göre dünya bir ticaret yeri olup erdem sahibi olanlar meziyetlerini, dünyalık peşinde koşanlar ise altın ve gümüşü sergilerler.
Edebi Mirası ve Azeri Söyleyişi
Azeri söyleyişinin zengin dil imkanlarını olağanüstü bir ustalıkla harmanlayan büyük şair, o dönemde Türkçeyle şiir yazmanın son derece meşakkatli olduğunu bizzat belirtmesine rağmen bu dilde benzersiz güzellikteki edebi şaheserleri kaleme almayı başarmıştır. Eserlerinde ses uyumu ile anlam dengesini mükemmel bir aruz ritmiyle birleştirmiştir. Gazellerinde zirveye ulaşan edebi gücü, yüzyıllar boyunca pek çok divan şairini derinden etkilemiştir:
- Bâkî
- Ruhî
- Nâilî
- Neşâtî
- Nedîm
- Şeyh Gâlip
Aynı zamanda bazı Alevi ozanlarınca da bir inanç ulusu olarak benimsenip saygı görmüştır.