Osmanlı İmparatorluğu'nun en parlak dönemi olan Kanuni Sultan Süleyman devrinde sadrazamlık makamına yükselen Rüstem Paşa, 1500 yılında Hırvatistan sınırları içerisindeki Skradin yakınlarında, Hırvat asıllı Hristiyan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gözlerini açtı. Saraybosna civarındaki Butmir ya da Sarajevsko Polje köyünde doğduğu bilinen ve küçük yaşta Osmanlı'nın en gözde eğitim yuvası olan Enderun Mektebi'ne kabul edilen bu genç, zekası ve sadakati sayesinde kısa sürede devlet kademelerinde tırmanarak imparatorluğun en nüfuzlu figürlerinden biri haline geldi. Cihan padişahına damat olmayı başaran devlet adamı, padişahın Hürrem Sultan'dan olan kızı Mihrimah Sultan ile evlenerek gücünü pekiştirdi. İki farklı dönemde toplamda yaklaşık on beş yıl boyunca sadrazamlık koltuğunda oturan Paşa, yürüttüğü mali politikalar, biriktirdiği akılalmaz servet ve yaptırdığı çok sayıda hayır eseriyle Osmanlı tarihinin en çok konuşulan isimleri arasında yer almaktadır.
Silahtarlıktan Sadrazamlığa Uzanan Yükseliş Öyküsü
Küçük yaşta saraya giren Rüstem Paşa, babası Mustafa Bey'in Müslüman olup Osmanlı hizmetine katılmasıyla iyi bir eğitim gördü. Kardeşi Sinan Paşa da 1550'de kaptan-ı deryalığa yükselecekti. Genç Rüstem'in kariyerindeki en büyük dönüm noktası, 1526'daki Mohaç Meydan Savaşı oldu. Savaşta padişahın birinci silahtarı olarak görev alan Rüstem Paşa, sadakatiyle Kanuni Sultan Süleyman'ın takdirini kazandı. Bu güven sayesinde saray atlarına bakan baş imrahorluk görevine, ardından sırasıyla Diyarbakır Beylerbeyliği ve Anadolu Beylerbeyliğine getirildi. Vezirlik payesini de alarak sarayda iyice güçlendi.
Sadrazamlığa giden yol ise divan toplantısında patlak veren bir kavgayla açıldı. Hadım Süleyman Paşa ile İkinci Vezir Hüsrev Paşa'nın kavgası üzerine padişah her ikisini de azletti. Böylece 28 Kasım 1544'te sadrazamlık makamı Rüstem Paşa'ya teslim edildi. Şehzade Mustafa'nın 6 Ekim 1553'te öldürülmesinin ardından görevinden alınan Paşa, iki yıl sonra, 29 Eylül 1555'te tekrar sadrazamlığa getirildi ve 10 Temmuz 1561'deki ölümüne dek bu koltukta kaldı. Bu evlilikten Ayşe Hümaşah Sultan, Murad ve Mehmed adında üç çocuğu oldu.
İkbal Biti: Cüzzam Söylentisinden Doğan Efsane
Paşa'nın, Kanuni'nin Hürrem Sultan'dan olan 17 yaşındaki kızı Mihrimah Sultan ile 26 Kasım 1539'daki evliliği öncesinde rakipleri onun cüzzamlı olduğu dedikodusunu çıkardı. İddiayı incelemek üzere hekim Mehmet Halife, o esnada Diyarbakır Beylerbeyi olan Rüstem Paşa'yı muayeneye gitti. İnceleme sırasında Paşa'nın gömleğinde bir bit bulundu. Dönemin tıp bilgisine göre cüzzamlılarda bit barınamayacağı için bu bulgu hastalığın olmadığına kanıt sayıldı ve nikaha onay verildi.
Küçük bir bitin padişah damatlığı yolunu açması üzerine halk ona Kehle-i İkbal (İkbal Biti) lakabını taktı ve şu meşhur beyitler yazıldı: 'Olucak bir kişinin bahtı kavi talii yar, Biti dahi mahallinde anın işine yarar.'
Mali Reformlar, Devasa Servet ve Bırakılan Miras
Devlet hazinesini hızla doldurmayı önemseyen Rüstem Paşa, toprakları iltizam yöntemiyle işletti. Bu yöntem kısa vadede yüksek gelir getirse de tarım arazilerinin verimliliğini düşürdü. İltizam satışlarındaki komisyonlar ile peşkeş ve bahşiş gibi rüşvet uygulamaları da bu dönemde yaygınlaştı. Paşa bu yollarla devasa bir şahsi servet biriktirdi. Tarihçi İbrahim Peçevi'nin aktardığı servet dökümü ise göz alıcıydı:
- 8.000 adet Kur'an-ı Kerim (130 adedi altın işlemeli) ve 5.000 cilt kitap
- 700 bin adet sikke-i hasene (altın para) ile 1.000 yük külçe ham gümüş
- 2.900 cins at, 1.160 yularlı deve ve 1.700 köle
- 5.000 hil'at (değerli kaftan) ve 1.100 altın işlemeli üsküf
- 1.000 adet çiftlik (Anadolu ve Rumeli'de) ile 476 çarklı değirmen
- 860 altın işlemeli kılıç, 1.500 gümüşlü tolga ve 600 gümüş eğer
Buna rağmen Paşa, kazandığı serveti hayır işlerine de kanalize etti. Kurduğu vakıflar vasıtasıyla Anadolu, İstanbul, Balkanlar, Rumeli, Mısır, Medine ve Kudüs gibi coğrafyalarda yüzlerce eser inşa ettirdi. 10 Temmuz 1561'de İstanbul'da vefat eden Rüstem Paşa, Şehzade Camii haziresindeki türbesine defnedildi. Tarihsel mirasının yanı sıra, yazarının Matrakçı Nasuh olduğu tahmin edilen 'Rüstem Paşa Tarihi' adlı eserle de anılan paşayı, yakın dönemde popþler olan 'Muhteşem Yüzyıl' dizisinde Ozan Güven canlandırmıştır.