Mehmet Zülfü Tigrel, 1877'de Diyarbakır'da doğan, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecine damga vurmuş bir siyasetçidir. Aynı zamanda başarılı bir çiftçiydi. Diyarbakır'ın köklü yapısından yetişen Tigrel, vatansever duruşu nedeniyle işgal yıllarında İngilizler tarafından tutuklanarak Malta'ya sürüldü. Bu zorlu sürgünün ardından yeni devletin kurucu kadrosunda yer alarak TBMM'de kenti uzun yıllar temsil etti. Lozan Barış Konferansı'nda üstlendiği kritik danışmanlık görevi ise diplomatik kariyerinin en önemli dönüm noktası oldu. Tarihe geçen bu önemli devlet adamı, 29 Ekim 1940 tarihindeki vefatına dek ülkesi için canla başla çalıştı.
Yerelden Ulusala Uzanan Bir Kariyerin Başlangıcı
Diyarbakır'ın bereketli topraklarında tarımla uğraşan ve bağını koparmayan Mehmet Zülfü Tigrel, eğitime büyük önem verdi. Orta ve lise öğrenimini memleketindeki seçkin okullarda tamamladı. Diyarbakır Askeri Rüştiyesi ile Mülkiye İdadisi'nden mezun olarak donanımlı şekilde hayata atıldı. Genç yaşlardan itibaren toplumsal meselelere duyarlılık gösteren Tigrel, meslek hayatı boyunca adli ve idari mekanizmalarda pek çok önemli sorumluluk üstlendi. Başarıyla yürüttüğü bu görevler arasında şunlar öne çıkmaktadır:
- Bidayet Mahkemesi bünyesinde hem Hukuk hem de Ceza dairelerinde üyelik ve başkan vekilliği
- Belediye Meclisi azalığı
- İl Genel Meclisi İdare Heyeti Reisliği ile Genel Meclis ikinci başkanlığı
Yerel idaredeki üstün yetenekleri sayesinde Belediye Meclisi üyeliğine seçilen deneyimli isim, İl Genel Meclisi İdare Heyeti Reisliği görevini başarıyla yürüterek ulusal siyasetin de kapılarını sonuna kadar aralamış oldu. Nitekim Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde gerçekleştirilen seçimlerde Diyarbakır halkının güvenini kazanarak Osmanlı Meclis-i Mebûsanı'na girmeyi başardı. Meclisin ikinci, üçüncü ve dördüncü dönemlerinde kentin haklarını savunan mebus olarak görev yaptı.
İşgal Yılları, Sürgün ve Kurtuluş Mücadelesi
Birinci Dünya Savaşı'nın getirdiği çalkantılar ve Osmanlı topraklarının işgal edilmesi, Tigrel'in hayatında en zorlu dönemi başlattı. Ülkenin dört bir yanı işgal altındayken, milli duruşundan asla taviz vermedi. Bu kararlı tavrı nedeniyle 15 Ocak 1919 tarihinde işgal güçlerinin hedefi oldu. Dönemin diğer Diyarbakır mebusu Feyzi Pirinççioğlu ile birlikte işgal karşıtı siyasi propagandalar yaptıkları ve Ermeni Katliamı'na karıştıkları yönündeki asılsiz ihbarlar gerekçe gösterilerek İngiliz askeri kuvvetleri tarafından tutuklandı. Gözaltı sürecinin ardından önce Mısır'a sevk edilen Tigrel, daha sonra Malta'ya sürgüne gönderildi. Bu sürgün günlerinde dahi vatan topraklarındaki gelişmeleri büyük bir kaygı ve umutla yakından takip etti. Osmanlı Meclis-i Mebusan'ının son dönemi için gıyabında Diyarbakır mebusu seçildi. Fakat fiili esaret altında olduğu için İstanbul'daki meclis çalışmalarına iştirak etmesi mümkün olmadı. Sürgünün getirdiği tüm baskılara rağmen, vatan sevgisini ve mücadele azmini daima diri tuttu.
Cumhuriyetin İnşası ve Lozan'daki Kritik Rolü
Malta'daki esaret günlerinin sona ermesiyle birlikte Anadolu'daki bağımsızlık meşalesine katılan Mehmet Zülfü Tigrel, Ankara'daki yeni mecliste yerini aldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kurulmasının ardından birinci, ikinci, dördüncü, beşinci ve altıncı dönemlerde Cumhuriyet Halk Partisi listelerinden Diyarbakır Milletvekili seçilerek genç cumhuriyetin yasama faaliyetlerinde son derece aktif roller üstlendi. Siyaset alanındaki derin tecrübesi ve dış politika konusundaki analitik bakışı, onu Lozan'a taşıdı. Türkiye'nin sınırlarını ve bağımsızlığını tescilleyen Lozan Barış Konferansı'nda Temsil Heyeti bünyesinde danışman olarak kritik görevler üstlendi. Konferans masasında Türk milletinin haklarını korumak için yoğun bir diplomatik mesai harcadı. Gösterdiği bu üstün hizmetler nedeniyle kendisine kırmızı-yeşil şeritli İstiklal Madalyası takdim edildi. Bu madalya, onun vatanına sunduğu fedakarlıkların en kutsal nişanesiydi. Evli ve üç çocuk babası olan Tigrel, ailesinde de siyasetçi figürler yetiştirdi. Kendisinden sonraki kuşaklara da örnek olan siyasetçinin oğlu Hamit Zülfü Tigrel mecliste 11. dönem Diyarbakır milletvekili olarak görev yaparken, kardeşi İhsan Hamit Tigrel ise kenti senatör sđfatıyla parlamentoda temsil etmiştir. 29 Ekim 1940 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Bu kıymetli devlet adamının naaşı, memleketi Diyarbakır'daki Mardinkapı Mezarlığı'nda sonsuz uykusundadır.