Türk edebiyatının özgün kalemlerinden biri olan şair, yazar ve eleştirmen Zühtü Bayar, 18 Kasım 1943 tarihinde Niğde'de dünyaya geldi. Yaşamı boyunca farklı edebi türlerde eserler üreten sanatçı, 26 Mart 2011'de İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Kendine has üslubuyla sanat dünyasında derin izler bırakan yazar, edebiyat eleştirisinden bilimkurgu romanlarına, tarih çalışmalarından nümismatiğe kadar geniş bir yelpazede faaliyet gösterdi. Farklı dönemlerde Mehmet Selim, Dr. Hikmet Ferdâ ve Güliz Arda gibi takma isimler de kullanan Bayar, düşünsel ve sanatsal üretimleriyle Türk basın ve yayın hayatını zenginleştirdi.
Gençlik Yılları ve Gazetecilik Serüveni
Muzaffer Hanım ile astsubay ve tüccar Mehmet Feyzi Bayar'ın oğlu olarak dünyaya gelen Zühtü Bayar, ilk ve orta öğrenimini İstanbul'da tamamladı. Siyasal sebepler yüzünden 1966 yılında lise eğitimini yarıda bırakmak durumunda kalan Bayar, erken yaşlarda hayat mücadelesine atıldı. Yazar, gençlik yıllarında akvaryumculuk, avcılık ve sahaflık gibi oldukça farklı alanlarda çalıştı. Yazın dünyasına ilk adımını ise 1961 yılında Gençlik dergisinde yayımlanan "Okuldışı İzcilik" başlıklı yazısıyla attı. Sonrasında bu derginin yanı sıra Oyun dergisinde de emek verdi.
Gazetecilik mesleğine 1968 yılında adım atan yazar, bu görevi 1980 yılına kadar aralıksız sürdürdü. Bu süreçte Oturum ve Gelecek dergilerinin yönetimini üstlendi. Kurucuları arasında yer aldığı Yansıma dergisi ise onun edebi çizgisine yön veren önemli duraklardan biri oldu. Sanat sayfalarını hazırladığı Türk Solu, Yeni Ortam ve Vatan gazeteleri, onun kültür ve sanat alanındaki etkinliğini artırdı. Ülkenin çalkantılı dönemlerinde 1973 yılında sıkıyönetim mahkemesince sorgulanan yazar, düşüncelerinden taviz vermedi. Medya alanındaki çalışmalarını ilerleyen yıllarda TRT'de "Sanat ve Bilimkurgu", Yurt FM'de ise "Bilimkurgu Gezegeninden" gibi programlarla sürdürdü.
Nesnel Eleştiri ve Tarih Çalışmaları
Zühtü Bayar, edebiyat kuramı ve eleştiri alanındaki yetkinliğiyle tanınan güçlü bir isimdi. Şair ve yazar Şükran Kurdakul, onun edebiyat dünyasındaki yerini özel bir noktaya koyar. Kurdakul'a göre Bayar, Asım Bezirci'nin öncüsü olduğu nesnel eleştiri yöntemini benimsemişti. Yazar, Marksist kuramı temel alarak edebiyat eleştirisini Türkiye'nin edebi koşullarına uyarlama konusunda ciddi bir çaba harcadı. Eleştiri alanında etkin olduğu bu yıllarda, genç yeteneklerin keşedilmesine de öncülük etti. Burhan Günel, Tekin Sönmez ve Burçak Evren gibi isimlerin edebiyat dünyasına kazandırılmasında payı büyüktü.
Edebiyatın yanı sıra tarih ve arkeoloji araştırmalarına da yoğunlaşan Bayar, tarihsel maddeci dünya görüşünü temel alan özgün bir tarih felsefesi kurdu. Özellikle Osmanlı ve İslam sikkeleri üzerine gerçekleştirdiği nümismatik incelemeler ve ortaya koyduğu bulgular, uluslararası düzeyde büyük ilgi gördü. Ünlü şair İlhan Berk de onun bu yönünü takdir edenler arasındaydı. Berk, yazarın Osmanlı'nın sanat ve duygu dünyasını en başarılı yorumlayan tarihçilerden biri olduğunu ifade etmiştir.
Zühtü Bayar'ın politika, sanat ve kültür odaklı makale ve yazıları şu prestijli dergilerde okuyucuyla buluşmuştur:
- Varlık
- Yelken
- Soyut
- Papirüs
- Nostromo
Bilimkurgu Felsefesi ve Roman Dünyası
Ömrünün son dönemlerinde bilimkurgu türündeki eserleriyle adından söz ettiren Zühtü Bayar, bu türün Türkiye'deki öncülerinden biri oldu. Yazarın 2001 yılında yayımladığı kapsamlı inceleme kitabı Bilimkurgu ve Gerçeklik, bu alanda önemli bir başvuru kaynağıdır. Eserinde bilimkurgunun yalnızca edebi bir tür olmadığını savunarak doğa ve topluma yönelik pozitif bir duruşu temsil ettiğini dile getirdi. Ona göre bu tür, zamanla kapsamlı bir dünya görüşüne dönüşmekteydi. Sanatçın bu alandaki düşünceleri Bilim ve Ütopya dergisinin yazı kurulunda da yankı buldu.
Yazarın 1991 yılının ekim ayında yayımlanan ünlü romanı Filler Mezarlığı, edebiyat dünyasında büyük ses getirdi. Yazar, bu romanda Sultanahmet Meydanı çevresindeki renkli, gizemli ve hırçın yaşam nehrini gözler önüne serer. Romanda, Hindistan yolculuğundaki hippiler, Avrupalı ve Türk gençler ile marjinal hayatlar çarpıcı bir dille anlatılır. Aslında yazar, sıra dışı bir kadının yaşam öyküsünü anlatmak için yola çıksa da sonunda kendi iç dünyasını yansıttığını fark etmiştir. Dile ve üsluba büyük önem veren Bayar, kelimeleri adeta tartarak kullanan bir kelime işçisidir. Salah Birsel'in de takdirini kazanan bu eser, yazarın felsefi derinliğini ve üslup hassasiyetini simgeler.