Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün annesi Zübeyde Hanım, 1857 yılında Selanik yakınlarındaki Langaza'da dünyaya gözlerini açtı. Köklü bir Türkmen ailesine mensup olan bu asil Türk kadını, zorluklarla geçen 66 yıllık ömrünü vatanın kurtuluşunu müjdeleyen bir evlat yetiştirmeye adadı. Zübeyde Hanım'ın kökleri, Konya Karaman yöresinden Rumeli topraklarına göç ederek Selanik civarındaki Langaza bölgesine yerleşen ve Hacı Sofu olarak bilinen bir Türkmen ailesine dayanmaktadır. Kendisi, bu saygın ailenin üyesi Feyzullah Ağa ile halk arasında Molla Hanım unvanıyla anılan Ayşe Hanım'ın kızıdır. Selanik'in tarihi ve kültürel ikliminde yetişen Zübeyde Hanım, aile değerlerine ve geleneklerine bağlılığıyla bilinirdi.
Zorlu Aile Hayatı ve Kayıplar
Genç yaşta evlilik dünyasına adım atan Zübeyde Hanım, 1871 senesinde henüz 14 yaşındayken Selanik'te Gümrük Muhafaza Teşkilatında memurluk yapan Ali Rıza Efendi ile dünya evine girdi. Bu evlilik, genç kadının hayatında yepyeni bir sayfa açsa da beraberinde büyük acıları da getirdi. Çiftin evlilik hayatları boyunca altı çocukları dünyaya geldi, ancak hayatın acı yüzüyle çok erken yaşlarda karşılaştılar. Evlatlarından Fatma 1872-1875 yılları arasında, Ahmet 1874-1883 yılları arasında, Ömer ise 1875-1883 yılları arasında çok kısa süre yaşayarak hayata veda ettiler. Bu kayıpların ardından 1889 doğumlu Naciye de henüz çocuk denecek yaşta, 1901 yılında amansız verem hastalığı sebebiyle yaşamını yitirdi. Ailenin altı çocuğundan sadece 1881 yılında doğan Mustafa ile 1885 yılında doğan Makbule hayata tutunmayı başarabildiler.
Zübeyde Hanım ve Ali Rıza Efendi çiftinin dünyaya gelen tüm çocukları sırasıyla şunlardır:
- Fatma (1872 - 1875 yılları arasında yaşadı)
- Ahmet (1874 - 1883 yılları arasında yaşadı)
- Ömer (1875 - 1883 yılları arasında yaşadı)
- Mustafa Kemal Atatürk (1881 yılında doğdu)
- Makbule Atadan (1885 yılında doğdu)
- Naciye (1889 yılında doğup 1901 yılında vefat etti)
Zübeyde Hanım, en büyük sarsıntılardan birini ise eşi Ali Rıza Efendi'nin vefatıyla yaşadı. Ali Rıza Efendi, tek oğlu Mustafa'nın ilkokul üçüncü sınıfta eğitim gördüğü 1889 yılında amansız bir hastalığa yakalanarak vefat etti. Bunun üzerine Zübeyde Hanım harekete geçti. Çocukları Mustafa, Makbule ve Naciye'yi yanına alarak ağabeyi Hüseyin Bey'in Langaza'daki çiftliğine sığındı. Eşinin vefatının ardından çocuklarının eğitiminden ve gelişiminden geri kalmaması için çaba sarf etti.
Yeni Bir Başlangıç ve Savaş Yılları
Ağabeyinin çiftliğinde bir süre kaldı. Ancak ağabeyine daha fazla yük olmak istemiyordu. Bu amaçla yeni adımlar attı. Selanik Gümrükler Başmüdürü Ragıp Bey ile ikinci evliliğini gerçekleştirdi. Ancak Balkan Savaşı'nın ardından Ragıp Bey'den boşandı. Birinci Dünya Savaşı'nın bitimiyle birlikte Selanik'teki düzenini tamamen geride bırakmak zorunda kalan Zübeyde Hanım, kızı Makbule ile Selanik'ten ayrıldı. İstanbul'a göç ettiler. Burada, oğlu Mustafa Kemal'in kendileri için Akaretler'de kiraladığı eve yerleşerek yeni bir yaşama adım attı.
Oğlunun vatanı kurtarmak amacıyla 1919 yılında Anadolu'ya geçmesiyle başlayan hasret döneminde, Osmanlı Padişahı tarafından biricik oğlu hakkında verilen ölüm emrini de öğrenince büyük bir endişe ve ruhsal baskı altında yaşamak zorunda kaldı. Evladından gelecek iyi bir haberi bekleyerek geçen uzun yılların ardından, anne ve oğul nihayet 14 Haziran 1922 tarihinde Adapazarı'nda kavuştu. Hasretin sona erdiği bu buluşmanın ardından Ankara'ya geçerek oğlunun yanına yerleşti.
Son Günleri ve Mirası
Büyük hasretin son bulmasıyla Ankara'da oğlunun yanına yerleşen Zübeyde Hanım, bu şehrin sert iklim koşullarına ne yazık ki uyum sağlayamadı. İklim şartlarının sağlığını olumsuz etkilemesi üzerine, tedavi görebilmek ve daha ılıman bir havada dinlenmek amacıyla İzmir'e gitti. Ancak tüm tıbbi çabalara ve gösterilen özene rağmen hastalıktan kurtulamayarak 14 Ocak 1923 tarihinde İzmir'de hayata gözlerini yumdu. Vefat ettiğinde 66 yaşındaydı. O, yalnızca bir anne değil, aynı zamanda zor zamanlarda metanetini kaybetmeyen vatansever bir Türk kadınının en asil timsali oldu.