Türk edebiyat dünyasının en nev-i şahsına münhasır kalemlerinden biri olan Salah Birsel, takvimler 14 Kasım 1919 tarihini gösterdiğinde Balıkesir'in sahil ilçesi Bandırma'da dünyaya gözlerini açtı. Asıl adı Ahmet Selahaddin olan ve kelimelere fısıldayan bu usta yazar; şiirleri, günlükleri ve kendine has ironi barındıran denemeleriyle Cumhuriyet dönemi Türk yazınında silinmez izler bıraktı. Babası köklü bir İzmirli aileye mensup olan kuru üzüm tüccarı Hafız Talât Bey, annesi ise yerli bir Bandırmalıydı. Doğumundan kısa süre sonra ailesiyle birlikte İzmir'e göç eden Birsel, çocukluğunu Ege'nin bu güzel şehrinde geçirirken, ilerleyen yıllarda kuracağı edebiyat imparatorluğunun ilk temellerini de burada atacaktı.
Fransız Ekolünden Felsefeye Uzanan Eğitim Yılları
Küçük Ahmet Selahaddin’in çocukluk yılları İzmir’in Karşıyaka ve Bayraklı gibi tarihi semtlerinde geçti. Yabancı dillere ve kültüre ilgisi, eğitim aldığı kurumlarda şekillenmeye başladı. İlköğrenimini 1931 yılında İzmir'deki Saint-Policarpe Fransız İlkokulu'nda tamamlayan genç yetenek, ardından Saint-Joseph Fransız Koleji'nde ortaokul eğitimini bitirdi. Kolejin lise bölümü yalnızca İstanbul'da bulunduğu için ailesi onu uzağa göndermek istemedi ve öğrenimine İzmir Erkek Lisesi'nde devam etti.
Lisenin ardından hukuk okumak gayesiyle İstanbul'a yönelen Birsel, bir yandan Sümerbank bünyesinde memurluk yaparken diğer yandan üniversite sıralarında dirsek çürüttü. Ancak içindeki edebiyat ve sanat aşkı, hukuk kurallarından daha ağır basacaktı. Fakülte ikinci sınıfındayken eğitimini yarıda bırakarak İzmir’e dönen sanatçı, 1938-1939 ders yılında Alsancak Gazi Ortaokulu'nda tarih ve yazı dersleri verdi. Bu öğretmenlik deneyiminin ardından tekrar İstanbul'un yolunu tuttu ve bu kez İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'ne kaydoldu. Öğrencilik yıllarında geçimini sağlamak için İş Bankası’nın Bahçekapı şubesinde çalışan Birsel, aynı zamanda 1943 ile 1949 yılları arasında Nişantaşı Ortaokulu'nda Fransızca öğretmenliği yaptı. Felsefe eğitimi sırasında Avrupa resim sanatına yoğunlaşan yazar, 1948 yılında mezuniyet diplomasını aldı.
Bu süreçte yayıncılık dünyasına da adım atan yazar, 1943 yılında Burhan Arpad ile ortaklaşa AB Neşriyat adında bir yayınevi kurdu. Kadroya İhsan Devrim’in de dahil olmasıyla Cağaloğlu Yokuşu’nda açılan ABC Kitabevi, dönemin aydınlarının buluşma noktası haline geldi. Ne yazık ki, Türk basın tarihine kara bir leke olarak geçen 4 Aralık 1946’daki Tan Olayı sırasında bu güzel kitabevi yağmalanarak tamamen yıkıldı. Felsefe mezuniyetinin ardından resmi kurumlarda çeşitli görevler üstlenen Birsel; öğretmenlik, 1953-1956 yılları arasında iş müfettişliği, 1956-1960 yılları arasında Edebiyat Fakültesi Kütüphane Müdürlüğü ve Ankara Üniversitesi Basımevi Müdürlüğü gibi idari makamlarda bulundu. Özellikle 1960-1973 yılları arasında yürüttüğü 13 yıllık Türk Dil Kurumu Yayın Kolu Başkanlığı görevi, Türkçenin gelişimi ve sadeleşmesi yönündeki çabalarında kritik bir rol oynadı.
Edebiyatta Bir Salâh Bey Ekolü: İroni ve Denemeler
Yazın dünyasına ilk olarak 1937 yılında Gündüz dergisinde yayımlanan şiirleriyle adım atan Salah Birsel, 1940-1950 yılları arasında İnkılapçı Gençlik, Sokak, İnsan, Seçilmiş Hikayeler gibi dergilerde boy gösterdi. Yenilik, İnsan, Sokak ve Nokta dergilerinin yayın çalışmalarına da katılan şair, şiir kimliğinde şairanelikten uzak duran, aklın ve zekanın kılavuzluğunda yergici ve alaycı bir üslup benimsedi. Modern Türk şiirine ironiyi ve humor özelliklerini taşıyarak onu adeta tematik ve dilsel olarak demokratikleştirdi. Hayat arkadaşı, tiyatro sanatçısı Jale Hanım ile 1962 yılında dünya evine giren yazar, otuz yılı aşkın süren devlet memurluğu görevinden 1972 yılında emekli olarak tamamen edebiyata yoğunlaştı ve İstanbul'a yerleşti.
Onun asıl edebi şöhreti, 1970 sonrasında kaleme aldığı ve Türk edebiyatında çığır açan benzersiz serilerinde gizliydi. Yazarın 1001 Gece Denemeleri ve toplumsal hafızayı tazeleyen Salâh Bey Tarihi adını verdiği eser dizileri ve günlükleri, konuşma dilinin az bilinen sözcük ve deyimleriyle yazarın kendi türettiği deyişlerle örülü muazzam bir üslup sundu. Geçmişin İstanbul kahvehanelerini, Beyoğlu'nun sanat çevrelerini ve Boğaziçi'nin elit çevrelerini anlattığı bu kitaplar, geçmişin kokusunu günümüze taşıyan birer tarihi vesikadır. 1990'larda büyük bir tutkuyla yeniden şiire dönen Salah Birsel, 10 Mart 1999 tarihinde İstanbul'da geçirdiği bir kalp krizi neticesinde 80 yaşında aramızdan ayrıldı. Geride ise Türkçe edebiyatın en zengin miraslarından birini bıraktı.
Salah Birsel’in Seçkin Eserleri ve Ödülleri
Hayatı boyunca pek çok prestijli ödüle layık görülen Salah Birsel'in aldığı ödüller şunlardır:
- 1970 - TRT Deneme Sanat Ödülü (Keçi Çobanı, Kuzu Çobanı eseriyle)
- 1976 - TDK Deneme Ödülü (Şiir ve Cinayet eseriyle)
- 1986 - Sedat Simavi Edebiyat Ödülü (Yaşlılık Günlüğü eseriyle)
- 1994 - Necatigil Şiir Ödülü (Varduman eseriyle)
Edebiyatın farklı türlerinde eserler veren yazarın başlıca yapıtları şu şekildedir:
- Şiir: Dünya İşleri (1947), Hacivat'ın Karısı (1955), Ases (1960), Kikirikname (1961), Varduman (1993), Yalelli (1994), İnce Donanma (1995), Rumba da Rumba (1995), Yaşama Sevinci (1995), Bütün Şiirleri (1986).
- Deneme (1001 Gece Denemeleri): Şiir ve Cinayet (1975), Kurutulmuş Felsefe Bahçesi (1979), Amerikalı Tolstoy (1983), Yapıştırma Bıyık (1985), Asansör (1987), Kediler (1988), Seyirci Sahneye Çıkıyor (1989).
- Salâh Bey Tarihi: Kahveler Kitabı (1975), Ah Beyoğlu Vah Beyoğlu (1976), Boğaziçi Şıngır Mıngır (1980), Sergüzeşt-i Nono Bey ve Elmas Boğaziçi (1982), İstanbul-Paris (1983).
- Günlük: Hacivat Günlüğü (1982), Yaşlılık Günlüğü (1986), Aynalar Günlüğü (1988), Bay Sessizlik (1990), Nezleli Karga (1991).
- Roman: Dört Köşeli Üçgen (1961).