Kafkasya'dan Anadolu'ya uzanan bir göç hikayesinin mirasçısı olan Zekeriya Zihni Bey, 1878 yılında İstanbul'da doğmuş; imparatorluğun zorlu son yıllarında valilik ve mutasarrıflık yapmış Türk bürokrat ve siyasetçidir. 1864 yılındaki büyük Çerkes Sürgünü sırasında Kuzey Kafkasya'dan çıkarılarak Tokat'ın Erbaa bölgesine yerleşen Adige bir ailenin ferdi olan Zihni Bey, I. Dünya Savaşı döneminde üstlendiği kritik görevler ve ardından yaşadığı Malta sürgünüyle yakın tarihin iz bırakan devlet adamlarındandır.
Savaş Yılları ve Bürokratik Hizmetleri
Zekeriya Zihni Bey, kariyerinin en hareketli dönemini Birinci Dünya Savaşı esnasında yaşadı. Bu zorlu süreçte Tekirdağ Mutasarrıflığı ve Edirne Valiliği gibi mühim makamlarda bulunarak bölgenin idaresini üstlendi. Edirne'nin yakın tarihindeki şu önemli işgal dönemleri de onun idarecilik ve yaşam yıllarına rastlar:
- 1878-1880 Rus İşgali
- 1913 Bulgar İşgali
- 1920-1922 Yunan İşgali
Ancak savaşın ardından başlayan mütareke günleri, onun için bambaşka bir dönüm noktası oldu. İttihat ve Terakki yönetiminin Edirne ve Çatalca dolaylarındaki Rum nüfusu Teşkilat-ı Mahsusa çeteleri aracılığıyla Yunanistan'a göç ettirme siyasetinden sorumlu tutuldu. İşgalci İngiliz kuvvetleri tarafından bu iddialar gerekçe gösterilerek tutuklandı.
Malta Sürgünü ve Kültürel Mirası
Tutuklanmasının ardından diğer pek çok Osmanlı aydınıyla birlikte Akdeniz'in ortasındaki Malta adasına sürgün edildi. Zekeriya Zihni Bey, buradaki zorunlu ikamet yılları esnasında vaktini kültürel çalışmalara ayırdı. Kendi köklerinden yola çıkarak Çerkes gelenek ve göreneklerini inceleyen kıymetli bir çalışma hazırladı. "Çerkesya'da Sosyal Yaşayış-Adetler" ismini verdiği bu eser, onun edebiyat dünyasındaki izi haline geldi. Eserini ilk olarak "Jabağı Baj" takma adıyla "Yeni Kafkas" dergisinde tefrika halinde yayımlattı. Söz konusu yazılar, sonraki süreçte kitaplaştırılarak okurlarla buluştu. Tecrübeli devlet adamı, 4 Ağustos 1953'te vefat etti.